- 26 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 41 Δευτ. Διάβασμα
14β. Πώς μαθαίνουμε να διαβάζουμε – Μία γλωσσολογική προσέγγιση
Δυσλεξία και Θεωρίες Ανάγνωσης[2]
Οι Gough & Tunmer, μεταξύ πολλών επιστημόνων, έχουν ορίσει τη «δυσλεξία» ως τη δυσκολία που έχει κάποιος να μπορεί να αναγνωρίζει λέξεις. Η παρέμβαση για αυτήν την αναγνωστική δυσκολία πρέπει να στοχεύει στις θεμελιώδεις δεξιότητες που απαιτούνται για την ορθή αναγνώριση λέξεων, συμπεριλαμβανομένης της φωνολογικής επίγνωσης, των κανόνων φωνολογίας (δηλαδή αντιστοίχισης μεταξύ ήχων- γραμμάτων κλπ) και της γρήγορης αναγνώρισης/αποκωδικοποίησης οικείων στον αναγνώστη λέξεων.
Μέσω πολλαπλών εμπεριστατωμένων ερευνών στον τομέα της ανάγνωσης είναι πλέον απολύτως εξακριβωμένο ότι η κακή φωνολογική επίγνωση που μπορεί να έχει κάποιος αναγνώστης αποτελεί την πιο σημαντική ένδειξη για την ύπαρξη δυσλεξίας και ότι η συστηματική διδασκαλία της φωνολογικής επίγνωσης της γλώσσας στην οποία αυτός επιχειρεί να διαβάσει θα είναι εξαιρετικά χρήσιμη για εκείνον αλλά και για πολλούς ανθρώπους που έχουν δυσλεξία.
Ορισμένοι αναγνώστες δυσκολεύονται, επίσης, να διαβάζουν αυτοματοποιημένα, δηλαδή με ευχέρεια. Αυτή η δυσκολία συσχετίζεται στενά με την έλλειψη ικανότητας αυτόματης αναγνώρισης λέξεων, η οποία έχει να κάνει με την μειωμένη ικανότητα του αναγνώστη να ονοματίζει γρήγορα και αυτόματα οικεία σε αυτόν σύμβολα που υπάρχουν στο κείμενο που διαβάζει, όπως, για παράδειγμα, είναι οι αριθμοί και τα γράμματα.
Κάποιοι αναγνώστες μπορεί να αντιμετωπίζουν δυσκολίες μόνο στο κομμάτι της κατανόησης των κειμένων, χωρίς δηλαδή να παρουσιάζουν δυσχέρεια στην ικανότητα αναγνώρισης/αποκωδικοποίησης των λέξεων. Το φαινόμενο αυτό είναι λιγότερο συχνό και ονομάζεται «διαταραχή αναγνωστικής κατανόησης».
Ωστόσο, σε μια μελέτη στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 425.000 Αμερικανοί μαθητές που φοιτούσαν στην πρώτη, στη δευτέρα και στην τρίτη δημοτικού, διαπιστώθηκε ότι σχεδόν όλες οι περιπτώσεις μαθητών που παρουσίαζαν περιορισμένη αναγνωστική κατανόηση συσχετίστηκαν είτε με ανεπάρκεια στην αποκωδικοποίηση είτε στην προφορική ομιλία ή και στα δύο.
Η έρευνα, λαμβάνοντας υπόψη τη θεωρία Simple View of Reading των Gough & Tunmer, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο «όρος ‘ειδική αναγνωστική δυσκολία ως προς την κατανόηση’ αποτελεί εσφαλμένη ονομασία γιατί οι άνθρωποι με δυσχέρειες στην αναγνωστική κατανόηση που δεν οφείλονται στη μειωμένη ικανότητά τους να αναγνωρίζουν λέξεις έχουν δυσκολίες στο να αντιλαμβάνονται το νόημα αυτών γιατί αυτές οι δυσκολίες αφορούν γενικά στην κατανόηση της γλώσσας και όχι ειδικά στην ανάγνωση».
Η ικανότητα της αυτοματοποιημένης ανάγνωσης
Η ορθογραφική αντιστοίχιση (orthographic mapping)[1], [2], [3] και πώς αυτή αναπτύσσεται[4]
Η διαδικασία κατά την οποία η ορθογραφία και η σημασία μιας λέξης ‘αποθηκεύονται’ μόνιμα και μακροπρόθεσμα στη μνήμη του αναγνώστη με απώτερο σκοπό να μπορεί εκείνος μελλοντικά να την αναγνωρίζει αυτόματα ώστε να αποκτήσει ευχέρεια κατά την ανάγνωση ονομάζεται «ορθογραφική αντιστοίχιση».
Έρευνες έχουν καταδείξει ότι, πρώτον, αυτή ενεργοποιείται με τη φωνολογική επίγνωση και τη γνώση της ακριβούς αντιστοίχισης του καθενός γραφήματος με το αντίστοιχο φώνημα και, δεύτερον, ότι η διδασκαλία της αντιστοίχισης γραμμάτων-ήχων υποστηρίζει, επίσης, και την αυτοδιδασκαλία άγνωστων για τον αναγνώστη λέξεων οι οποίες όμως είναι αποκωδικοποιήσιμες από εκείνον.
Η Αμερικανίδα γνωστική ψυχολόγος Linnea Ehri εξηγεί τις δεξιότητες που πρέπει οι αναγνώστες να διαθέτουν για να μπορεί να πραγματοποιείται η ορθογραφική χαρτογράφηση:
«Για να μπορούν οι αναγνώστες να δημιουργούν συνδέσεις και να συγκρατούν στη μνήμη τους λέξεις, είναι αναγκαίο να έχουν κάποιες ικανότητες. Πρέπει να διαθέτουν φωνημική επίγνωση, ιδιαίτερα στο κομμάτι της κατάτμησης και της ανάμειξης φωνημάτων. Πρέπει να γνωρίζουν τις κύριες αντιστοιχίες μεταξύ γραφήματος-φωνήματος (δηλαδή, το ότι κάθε γράμμα αντιστοιχεί σε έναν συγκεκριμένο ήχο) του συστήματος γραφής που μαθαίνουν. Τέλος, πρέπει να μπορούν να διαβάζουν άγνωστες λέξεις μόνοι τους εφαρμόζοντας τη στρατηγική της αποκωδικοποίησης».
Αυτή η διαδικασία ενεργοποιεί την ορθογραφική αντιστοίχιση προκειμένου να μπορεί ο αναγνώστης να συγκρατεί στη μνήμη την ορθογραφία, την προφορά και τις σημασίες των λέξεων».
Οι οπτικές λέξεις[2], [4]
«Οπτική» είναι κάθε λέξη που ο αναγνώστης αναγνωρίζει και προσδιορίζει αμέσως χωρίς συνειδητή προσπάθεια. Αυτό σημαίνει ότι ένας επιδέξιος αναγνώστης δεν χρειάζεται να αφιερώνει νοητική ενέργεια για την αποκωδικοποίηση και την αναγνώριση της κάθε λέξης που διαβάζει ξεχωριστά, όπως κάνουν οι αρχάριοι αναγνώστες, και, συνεπώς, είναι σε θέση να εστιάζει πλήρως την προσοχή του στην κατανόηση του κειμένου.
Σύμφωνα τον Αμερικανό γλωσσολόγο και ερενητή Dr David Kilpatrick, οι έμπειροι αναγνώστες μπορούν και αναγνωρίζουν αμέσως περίπου 30.000-70.000 λέξεις. Το σύνολο των λέξεων που είναι άμεσα και αυτόματα αναγνωρίσιμες από εκείνους ορίζεται ως «ορθογραφικό λεξικό» ή «οπτικό λεξικό».
Η ύπαρξη σημαντικού αριθμού αποθηκευμένων οπτικών λέξεων είναι αυτή που επιτρέπει την αναγνωστική ευχέρεια, δηλαδή τη γρήγορη και ακριβή ανάγνωση κατά την οποία ο αναγνώστης είναι ελεύθερος να επικεντρωθεί στην εξαγωγή νοήματος βάσει κειμένου.
Επομένως, το να βοηθούν οι εκπαιδευτικοί τους μαθητές να εμπλουτίζουν με περισσότερες λέξεις το ορθογραφικό τους λεξικό είναι εξαιρετικά σημαντικό για την επιτυχή κατάκτηση της ανάγνωσης.
Οι αρχάριοι αναγνώστες κατά τη φοίτησή τους στο νηπιαγωγείο και στην Α΄ τάξη του δημοτικού αναπτύσσουν τις γνώσεις τους σχετικά με τις αντιστοιχίες γραμμάτων-ήχων και τις βασικές δεξιότητες φωνημικής επίγνωσης και αρχίζουν να μαθαίνουν να κάνουν φωνημική αποκωδικοποίηση. Για να μπορέσει ένας μαθητής να αντιστοιχίσει ορθογραφικά μια λέξη, πρέπει πρώτα να μπορεί να προσδιορίσει αυτή τη λέξη.
Οι μικροί μαθητές αναγνωρίζουν την προφορά μιας λέξης εφαρμόζοντας τις γνώσεις που διαθέτουν σχετικά με την αντιστοιχία ήχων-γραμμάτων ώστε να μπορούν να προσδιορίζουν κάθε ήχο που κάθε λέξη περιλαμβάνει και, στη συνέχεια, αξιοποιώντας τις φωνημικές δεξιότητες ανάμειξης ήχων που αυτοί κατέχουν, συνδυάζουν αυτούς για να αποκωδικοποιήσουν τη λέξη.
Από τη στιγμή που αυτές οι δεξιότητες φωνημικής επίγνωσης τελειοποιηθούν –αυτό γίνεται συνήθως μέχρι την τρίτη δημοτικού– η ορθογραφική αντιστοίχιση αναπτύσσεται, τις περισσότερες φορές για την πλειοψηφία των μαθητών, απλώς με την αλληλεπίδραση τους με τα γράμματα και τις λέξεις.
Ωστόσο, πολλοί μαθητές που έχουν δυσκολίες στην ανάγνωση λέξεων δεν κατορθώνουν να αναπτύξουν [αποτελεσματικά] την ικανότητα ορθογραφικής αντιστοίχισης. Ως εκ τούτου, έχουν μεγαλύτερη δυσκολία στην διεύρυνση του οπτικού λεξιλογίου, το οποίο είναι απαραίτητο για την ευχερή ανάγνωση.
Πιθανότατα λοιπόν οι μαθητές αυτοί θα παραμείνουν δυσχερείς και διστακτικοί αναγνώστες, εκτός εάν λάβουν κάποια παρέμβαση η οποία να ενισχύει την επάρκειά τους στη φωνημική επίγνωση (ιδίως στην κατάτμηση και στη μίξη φωνημάτων) και στις δεξιότητες φωνολογίας και αποκωδικοποίησης.
Είναι δύσκολο για τους μαθητές με αναγνωστικές δυσχέρειες να αντιμετωπίσουν το γεγονός ότι πρέπει να αποκωδικοποιούν την πλειονότητα των λέξεων καθώς διαβάζουν.
Τα περισσότερα παιδιά αρχίζουν να εφαρμόζουν τη δεξιότητα της ορθογραφικής αντιστοίχισης στη δεύτερη και την τρίτη τάξη του δημοτικού, αν και αυτή η διαδικασία για κάποιους μαθητές μπορεί να ξεκινήσει νωρίτερα. Καθώς συνεχίζουμε να διαβάζουμε στην ενήλικη ζωή, συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε την ορθογραφική αντιστοίχιση για να αυξήσουμε το οπτικό μας λεξιλόγιο.
Επειδή ορισμένες λέξεις υψηλής συχνότητας (π.χ. τα άρθρα, το ‘και’, το ‘είναι’, το ‘ήταν’, το ‘για’ κ.λπ) είναι απαραίτητες για την εκμάθηση της ανάγνωσης, οι δάσκαλοι του νηπιαγωγείου και της πρώτης τάξης του δημοτικού συνήθως παρέχουν ρητές οδηγίες για να βοηθήσουν τους μαθητές να διαβάζουν αυτόματα κάποιες από αυτές τις λέξεις. Οι μαθητές διδάσκονται να τις διαβάζουν ως «ολόκληρες λέξεις» (whole words) την ίδια στιγμή που διδάσκονται πώς να αποκωδικοποιούν ξεχωριστά πολλές άλλες. Ωστόσο, μόλις οι μαθητές γίνουν επιδέξιοι στην ορθογραφική αντιστοίχιση αρχίζουν να «αποθηκεύουν» από μόνοι τους λέξεις υψηλής συχνότητας ως οπτικές λέξεις.
Εδώ μπορείτε να δείτε ένα επεξηγηματικό βίντεο σχετικά με την ορθογραφική αντιστοίχιση (orthographic mapping).
Η ορθογραφική μνήμη (orthographic memory)[2]
Η ενίσχυση της ορθογραφικής μνήμης των αναγνωστών διευκολύνει εξαιρετικά την ορθογραφική αντιστοίχισης, γιατί η ορθογραφική μνήμη αποθηκεύει πληροφορίες σχετικά με την ακριβή αντιστοίχιση μεμονωμένων γραμμάτων ή συνόλου γραμμάτων με τους φωνητικούς ήχους που αυτοί αντιπροσωπεύουν. Σε πολλούς ανθρώπους κατά τη διαδικασία της ανάγνωσης η ορθογραφική μνήμη είναι εξαιρετικά αποτελεσματική για την άμεση αναγνώριση λέξεων και αναγνώστες με εκτεταμένη εμπειρία είναι πολύ καλοί στο να ενισχύουν την ορθογραφική τους μνήμη με νέες λέξεις.
Ο κάθε αναγνώστης προσθέτει νέο λεξιλόγιο στην ορθογραφική του μνήμη κάθε φορά που κατορθώνει να αποκωδικοποιεί πρωτόγνωρες για εκείνον λέξεις θέτοντας συστηματικά σε εφαρμογή τις γνώσεις που διαθέτει σχετικά με την αντιστοίχιση γραμμάτων-ήχων αλλά και με τις ορθογραφικές συμβάσεις που ήδη γνωρίζει προκειμένου να είναι σε θέση να αναγνωρίζει την κάθε λέξη που διαβάζει κάθε φορά.
Εκτιμάται ότι ένας μέσος τυπικά εξελισσόμενος αναγνώστης που είναι στο στάδιο εκμάθησης της ανάγνωσης χρειάζεται να αποκωδικοποιεί κάθε νέα λέξη 1 έως 4 φορές προτού αυτή, εν τέλει, αποθηκευτεί μόνιμα στην ορθογραφική του μνήμη για άμεση ανάκληση μελλοντικά.
Τα άτομα με δυσλεξία όμως έχουν συχνά ασθενέστερη ορθογραφική μνήμη και χρειάζεται να αποκωδικοποιούν μια λέξη πολλές φορές προτού αυτή καταστεί άμεσα αναγνωρίσιμη από εκείνους.
Συνέπειες για τη διδασκαλία στο σχολείο
Η ανάπτυξη πρώιμης φωνολογικής επίγνωσης, συμπεριλαμβανομένης της φωνημικής επίγνωσης των αρχικών ήχων, θα πρέπει να είναι το επίκεντρο της διδασκαλίας στο προνήπιο και το νηπιαγωγείου για την ανάπτυξη βασικών γνώσεων αντιστοιχίας γραμμάτων-ήχων.
Καθώς οι μαθητές περνούν στο νηπιαγωγείο και την πρώτη τάξη, η εστίαση στην ανάμειξη και την κατάτμηση φωνημάτων σε γραπτές λέξεις αναπτύσσει δεξιότητες φωνημικής αποκωδικοποίησης που πρέπει να υπάρχουν για την απόκτηση της ορθογραφικής αντιστοίχισης. Ορισμένοι μαθητές του νηπιαγωγείου και της πρώτης τάξης του δημοτικού μπορεί να είναι σε θέση να ξεκινήσουν να κάνουν απλές ασκήσεις χειρισμού φωνήματος, όπως διαγραφή ή αντικατάσταση των αρχικών ήχων σε λέξεις.
References
[1]International Dyslexia Association Ontario (no date) Neurobiology of dyslexia. Available at: https://www.idaontario.com/neurobiology-of-dyslexia/ (Accessed: 02 April 2023)
[2]International Dyslexia Association Ontario (no date) The Science of reading. Available at: https://www.idaontario.com/science-of-reading/ (Accessed: 17 March 2023)
[3]Lyn Stone (2019) Orthographic mapping explainer [youtube] 23 September Available at: https://www.youtube.com/watch?v=KIuwKnZqJEQ (Accessed: 27 April 2023)
[4]Sedita, J. (2020) The Keys to Literacy. ‘The Role of Orthographic Mapping in Learning to Read’. Available at: https://keystoliteracy.com/blog/the-role-of-orthographic-mapping-in-learning-to-read/ (Accessed: 30 March 2023)
[5]Zaner-Bloser (2020) The Science of Reading Basics, Part 2: The Simple View of Reading [youtube] 16 October. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=QtDEMHMRd8E (Accessed: 27 April 2023)
