- 22 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 51 Δευτ. Διάβασμα
31. Οι επιτελικές δεξιότητες κατά την παιδική ηλικία
Οι επιτελικές λειτουργίες αναφέρονται στις δεξιότητες που μας βοηθούν να εστιάζουμε την προσοχή μας, να σχεδιάζουμε τα βήματα υλοποίησης ενός στόχου, να ιεραρχούμε προτεραιότητες, να εργαζόμαστε για την επίτευξη στόχων, να αυτορρυθμίζουμε τις συμπεριφορές και τα συναισθήματα μας, να προσαρμοζόμαστε σε νέες και απροσδόκητες καταστάσεις. Ακριβώς όπως θα έκανε ένας μαέστρος σε μια ορχήστρα, οι επιτελικές λειτουργίες επιβλέπουν και συντονίζουν ένα πλήθος γνωστικών, συμπεριφορικών και συναισθηματικών εργασιών.
Οι επιτελικές λειτουργίες στην παιδική ηλικία, εξ ορισμού, θέτουν προκλήσεις στα παιδιά επειδή, παρόλο που αυτές αρχίζουν να αναπτύσσονται κατά τον πρώτο χρόνο της ζωής, δεν έχουν αναπτυχθεί πλήρως μέχρι και την πρώιμη ενήλικη ζωή.
Οι επιτελικές λειτουργίες στα παιδιά
Σε ορισμένα παιδιά, οι δυσκολίες στις επιτελικές λειτουργίες παρουσιάζονται ως δυσχέρειες αναφορικά με τον έλεγχο των παρορμήσεων, του ασυγκράτητου θυμού και της δυσκολίας στην αυτορρύθμιση των συναισθημάτων. Σε άλλα παιδιά, οι δυσκολίες στην οργάνωση των σχολικών καθηκόντων, στη διαχείριση του χρόνου και στη συγκράτηση οδηγιών είναι πιο ορατές. Οι έφηβοι που «παλεύουν» με τις δυσχέρειες που αφορούν στις επιτελικές λειτουργίες συχνά δυσκολεύονται πολύ να κατακτήσουν την ανεξαρτησία τους και να κάνουν σχέδια για το μέλλον.
Οι επιτελικές λειτουργίες διαμορφώνονται κατά κύριο λόγο από τη δραστηριότητα του μετωπιαίου λοβού. Αυτή η περιοχή του εγκεφάλου λειτουργεί ως το κέντρο ελέγχου που κατευθύνει τους νοητικούς πόρους (mental resources) που διαθέτει ο άνθρωπος σε κάθε βήμα εκτέλεσης μιας πολύπλοκης εργασίας. Οι επιτελικές δεξιότητες μάς επιτρέπουν να σκεφτόμαστε κάθε φορά πριν ενεργήσουμε, να χρησιμοποιούμε προηγούμενες εμπειρίες που έχουμε αποκτήσει ώστε να ανταποκρινόμαστε κατάλληλα στις τρέχουσες καταστάσεις και να περιορίζουμε τους περισπασμούς.
Ο μετωπιαίος λοβός τείνει να αναπτύσσεται με σχετικά αργούς ρυθμούς και με ανομοιόμορφο τρόπο. Τα παιδιά που είναι σε προεφηβικό και εφηβικό στάδιο μπορεί να παρουσιάζουν αστάθειες σε επίπεδο ωριμότητας, επειδή οι επιτελικές τους δεξιότητες μπορεί να διαφέρουν από τη μια μέρα στην άλλη, ανάλογα με το πόσο κουρασμένοι, πεινασμένοι ή καταπονημένοι νιώθουν.
Τα ελλείμματα στις επιτελικές λειτουργίες αρχίζουν να αποτελούν πρόβλημα όταν η συμπεριφορά των παιδιών δεν συνάδει με την ηλικία τους. Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί επτά χρονών δεν μπορεί να δέσει τα παπούτσια του χωρίς βοήθεια ή ένας έφηβος 18 χρονών δεν μπορεί να υπολογίσει πόσο χρόνο αναμένεται να χρειαστεί για να κάνει την σχολική εργασία που έχει για το σπίτι, τότε είναι πιθανό ότι υπάρχει κάποιο βαθύτερο ζήτημα.
Σε αντίθεση με ό,τι τείνουμε να πιστεύουμε, οι επιτελικές λειτουργίες δεν αναφέρονται σε μία μόνο ικανότητα και οι δεξιότητες που συσχετίζονται με αυτές δεν αναπτύσσονται με γραμμική πρόοδο. Τα κύρια συστατικά των επιτελικών λειτουργιών περιλαμβάνουν τον ανασταλτικό έλεγχο (δηλαδή, την ικανότητα ελέγχου των παρορμήσεων), τη μνήμη εργασίας (μία μορφή βραχύχρονης μνήμης που αφορά στην προσωρινή αποθήκευση και στη διαχείριση πληροφοριών) και τη γνωστική ευελιξία ή μετατόπιση (που είναι η ικανότητα εναλλαγής σκέψεων πάνω σε διάφορα θέματα). Κάθε μία από αυτές τις δεξιότητες αναπτύσσεται με διαφορετικούς ρυθμούς, με περιθώρια ανάπτυξης και ευκαιρίες για παρέμβαση.
Πρέπει να διευκρινιστεί ότι τα μωρά δεν γεννιούνται με αυτές τις δεξιότητες αλλά γεννιούνται με τη δυνατότητα να τις αναπτύξουν. Ορισμένα παιδιά λοιπόν ενδέχεται να χρειάζονται περισσότερη υποστήριξη σε σχέση με άλλα ώστε να κατορθώσουν να καλλιεργήσουν αποτελεσματικά αυτές τις λειτουργίες.
Πώς μπορούν οι έφηβοι να ενισχύσουν τις επιτελικές τους λειτουργίες;
Καθώς αποκτούμε περισσότερη γνώση σχετικά με τους παράγοντες που συμβάλλουν στη ενίσχυση των επιτελικών λειτουργιών, συνειδητοποιούμε ότι το άγχος είναι ένα συναίσθημα που «παγώνει» την ικανότητα των παιδιών να αξιοποιούν σωστά τις επιτελικές λειτουργίες. Το χρόνιο στρες και το άγχος, συχνά λόγω οικογενειακών, σχολικών ή προβλημάτων υγείας, είναι ένας από τους μεγαλύτερους παράγοντες που υποθάλπουν τη δυσχέρεια των επιτελικών λειτουργιών καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής, ιδιαίτερα δε κατά την παιδική ηλικία, γιατί οι επιτελικές λειτουργίες που σχετίζονται με τη διαχείριση του άγχους δεν έχουν ακόμη ωριμάσει.
Κάποια παιδιά που αντιμετωπίζουν τέτοιες δυσκολίες έχουν –σε αυξημένο βαθμό– ροπή προς την παρορμητικότητα, την απροσεξία και τις διαταραχές συμπεριφοράς. Αυτές οι διακυμάνσεις στην ψυχολογία των παιδιών προκύπτουν όταν ενεργοποιείται στον εγκέφαλο ο μηχανισμός «της πάλης ή της φυγής» [fight or flight response] επειδή η αμυγδαλή (που βρίσκεται στον μέσο-κροταφικό λοβό) καταστέλλει τη δραστηριότητα του μετωπιαίου λοβού, στον οποίο πραγματοποιείται ο σχεδιασμός των κινήσεων του ατόμου σε γεγονότα και καταστάσεις που παρουσιάζονται, η συλλογιστική που εκείνος πρέπει να σκεφθεί για να ακολουθήσει καθώς και άλλες επιτελικές λειτουργίες.
Επομένως, είναι λογικό ότι η καταστολή του μηχανισμού «της πάλης ή της φυγής» μπορεί να δώσει στα παιδιά και στους εφήβους περισσότερες ευκαιρίες για εξάσκηση στη χρήση των επιτελικών λειτουργιών.
Για την ταυτόχρονη αντιμετώπιση της μείωσης του στρες και της ενίσχυσης των επιτελικών λειτουργιών, η πρακτική της ενσυνειδητότητας φαίνεται ως μία ενδεδειγμένη λύση. Η εκπαίδευση πάνω στη ενσυνειδητότητα αφορά, μεταξύ άλλων, στο να μάθουμε να στρέφουμε την προσοχή μας σε αυτό που κάνουμε την παρούσα στιγμή, χωρίς το κρίνουμε.
Τα αποτελέσματα που προκύπτουν που την εφαρμογή τέτοιων πρακτικών δείχνουν ότι τα παιδιά που συμμετέχουν σε πρακτικές ενσυνειδητότητας εμφανίζουν λιγότερο άγχος, μεγαλύτερη συγκέντρωση, καλύτερες δεξιότητες μνήμης και χειρίζονται αποτελεσματικότερα τα δύσκολα συναισθήματα.
References
Calderon, J. (2020) Harvard Health Publishing. ‘Executive function in children: Why it matters and how to help’. Available at: https://www.health.harvard.edu/blog/executive-function-in-children-why-it-matters-and-how-to-help-2020121621583 (Accessed: 20 April 2023)
Center on the Developing Child at Harvard University (no date) Executive Function & Self-Regulation. Available at: https://developingchild.harvard.edu/science/key-concepts/executive-function/ (Accessed: 14 June 2023)
Shenfield, T. (2021) Advanced Psychology Services. ‘How to Determine Whether Your Child Has Executive Function Deficit and What You Can Do to Help’. Available at: https://www.psy-ed.com/wpblog/executive-function-deficit/ (Accessed: 05 April 2023)
Extras
Anxiety Canada (2019) Fight Flight Freeze – Anxiety Explained For Teens [youtube] 25 March. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=rpolpKTWrp4 (Accessed: 20 September 2023)
Center on the Developing Child at Harvard University (2012) InBrief: Executive Function: Skills for Life and Learning [youtube] 18 June. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=efCq_vHUMqs (Accessed: 25 September 2023)
Edutopia (2019) What’s Executive Function—and Why Does it Matter? [youtube] 15 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=JhbNxXbJ5qw (Accessed: 25 September 2023)
