32. Επιτελικές λειτουργίες: Ενδείξεις δυσχερειών στο σχολείο και στο σπίτι (Μέρος Α΄)

• Χριστίνα Ζερβού
• 22 Ιαν, 2024
• 0 Σχόλια
• 55 Δευτ. Διάβασμα

32. Επιτελικές λειτουργίες: Ενδείξεις δυσχερειών στο σχολείο και στο σπίτι (Μέρος Α΄)

Οι επιτελικές λειτουργίες αναφέρονται στις γνωστικές και νοητικές ικανότητες που βοηθούν τους ανθρώπους να υλοποιούν δράσεις που αποσκοπούν στην επίτευξη ενός στόχου. Οι επιτελικές λειτουργίες κατευθύνουν τις ενέργειες που επιλέγουμε να κάνουμε, ελέγχουν τη συμπεριφορά μας και μας δίνουν κίνητρο να επιτυγχάνουμε τους στόχους μας και να προετοιμαστούμε για μελλοντικά συμβάντα.

Τα άτομα με δυσλειτουργία στις επιτελικές λειτουργίες δυσκολεύονται να οργανώσουν και να ρυθμίσουν τη συμπεριφορά τους με τρόπους που θα τους βοηθήσουν να επιτύχουν μακροπρόθεσμους στόχους.

Τα παιδιά και οι ενήλικες που εμφανίζουν δυσχέρειες στις επιτελικές λειτουργίες συχνά δυσκολεύονται να οργανώσουν το υλικό που πρέπει να επεξεργαστούν, να ρυθμίσουν τα συναισθήματά τους, να ορίσουν χρονοδιαγράμματα και να προσηλωθούν στις εργασίες που έχουν να υλοποιήσουν. Τοποθετούν σε λάθος σημείο μέσα στο χώρο χαρτιά, βιβλία και όποιο άλλα πράγματα πρέπει να χρησιμοποιήσουν για το σχολείο. Τέλος, πολύ πιθανόν να αντιμετωπίζουν εφάμιλλες δυσκολίες στο να θυμούνται πού έχουν τοποθετήσει άλλα προσωπικά τους αντικείμενα ή να διατηρούν τακτοποιημένο το δωμάτιο τους.

Οι επτά βασικοί τύποι αυτορρύθμισης οι οποίοι σχετίζονται με τις επιτελικές λειτουργίες είναι οι εξής:

1. Η αυτοσυνείδηση: είναι η ικανότητα να κατευθύνουμε σκόπιμα εμείς οι ίδιοι την προσοχή μας σε κάτι.
2. Η αυτοσυγκράτηση: είναι η ικανότητα να αναστέλλουμε παρορμήσεις που τείνουν να εκδηλωθούν κάθε φορά
3. Η μη λεκτική μνήμη εργασίας: είναι η ικανότητα να συγκρατούμε στο μυαλό μας πληροφορίες προκειμένου να μπορούμε να καθοδηγούμε τη συμπεριφορά μας.
4. Η λεκτική μνήμη εργασίας: είναι η ικανότητα να μιλάμε εσωτερικά με τον εαυτό μας.
5. Η συναισθηματική αυτορρύθμιση: είναι η ικανότητα να χρησιμοποιούμαι λέξεις και εικόνες οι οποίες, συνδυαστικά με την αυτοσυνείδηση, μπορούν να αλλάζουν το πώς εμείς αισθανόμαστε κάθε φορά για όσα μας συμβαίνουν.
6. Η αυτοπαρακίνηση: είναι η ικανότητα να δίνουμε ώθηση στον εαυτό σας να κάνει πράγματα όταν απουσιάζουν οι εξωγενείς συνέπειες.
7. Ο σχεδιασμός και η επίλυση προβλημάτων: είναι η ικανότητα να βρίσκουμε νέες προσεγγίσεις και λύσεις σε ζητήματα που προκύπτουν.

Δηλαδή, οι επιτελικές λειτουργίες καθιστούν τους ανθρώπους ικανούς να επιτυγχάνουν τα ακόλουθα:

1. Να αναλύουν μια εργασία.
2. Να σχεδιάζουν πιθανούς τρόπους διεκπεραίωσης αυτής.
3. Να οργανώνουν τα βήματα εκτέλεσής της.
4. Να καταρτίζουν χρονοδιαγράμματα για την ολοκλήρωση της.
5. Να προσαρμόζουν ή αλλάζουν τα βήματα εκπόνησης της εργασίας εάν αυτό είναι απαραίτητο.
6. Να ολοκληρώνουν την εργασία έγκαιρα.

 

Πώς αναπτύσσονται οι επιτελικές λειτουργίες;

Στο πίσω μέρος του εγκεφάλου μας αποθηκεύονται όλες οι πληροφορίες που ήδη γνωρίζουμε, οι οποίες αξιοποιούνται από το μπροστινό μέρος αυτού ώστε να είμαστε σε θέση να ανταποκρινόμαστε αποτελεσματικά στις κοινωνικές περιστάσεις αλλά και να πετυχαίνουμε στη ζωή μας. Ο προμετωπιαίος φλοιός, ο οποίος μεσολαβεί στην εκτέλεση των επιτελικών λειτουργιών, απαρτίζεται από τέσσερα κύρια κυκλώματα.

• Ένα κύκλωμα που ελέγχει τη μνήμη εργασίας, η οποία μας βοηθά να εκτελούμε σχέδια, στόχους και να ακολουθούμε τα συγκεκριμένα βήματα που απαιτούνται κάθε φορά για την ολοκλήρωση μίας εργασίας.
• Ένα κύκλωμα που μας βοηθά να οργανώνουμε τη σειρά με την οποία ολοκληρώνουμε τις δραστηριότητες που εμπλεκόμαστε και να τηρούμε τα απαιτούμενα χρονοδιαγράμματα υλοποίησης εργασιών.
• Ένα κύκλωμα που ελέγχει τα συναισθήματά μας, δηλαδή τι σκεφτόμαστε και πώς αισθανόμαστε.
• Ένα κύκλωμα που ελέγχει την επίγνωση των δικών μας συναισθημάτων και εμπειριών.

Άνθρωποι με αδυναμίες στις επιτελικές λειτουργίες ή/και άνθρωποι με ΔΕΠΥ μπορεί να εμφανίζουν δυσχέρειες σε ένα ή περισσότερα από αυτά τα κυκλώματα. Ως εκ τούτου, τα συμπτώματα που εκείνοι έχουν μπορεί να αφορούν δυσκολίες σχετικά με τη μνήμη, τον προγραμματισμό, τη συναισθηματική ρύθμιση ή/και τις κοινωνικές δεξιότητες.

Συμπτώματα δυσχερειών στις επιτελικές λειτουργίες

Άνθρωποι που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στις επιτελικές λειτουργίες μπορεί να έχουν:

• άγνοια του χρόνου ή αδυναμία προγραμματισμού μελλοντικών γεγονότων και συγκράτησης αυτών στη μνήμη
• δυσκολία στο συνδυασμό δράσεων και χειρισμών για την επίτευξη μακροπρόθεσμων στόχων
• δυσκολία στην οργάνωση του υλικού και τον καθορισμό χρονοδιαγραμμάτων
• δυσκολία στον έλεγχο των συναισθημάτων ή των παρορμήσεων
• δυσκολία στην ανάλυση ή την επεξεργασία πληροφοριών

Αυτό σημαίνει ότι αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην ανάλυση, στον σχεδιασμό, στην οργάνωση, στον προγραμματισμό και στην ολοκλήρωση εργασιών.

Επιτελικές λειτουργίες και ΔΕΠΥ^{[1], [2]}

Η ΔΕΠΥ είναι μια διαταραχή που τη φέρει ο άνθρωπος από τη γέννησή του. Αφορά, επίσης, και ένα αναπτυξιακό έλλειμμα στις επιτελικές λειτουργίες, οι οποίες είναι το σύστημα αυτοδιαχείρισης του εγκεφάλου. Ενώ τα περισσότερα άτομα με ΔΕΠΥ έχουν δυσλειτουργίες σε πολλούς τομείς που σχετίζονται με τις επιτελικές δεξιότητες, ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να εμφανίζουν δυσχέρειες στις επιτελικές λειτουργίες χωρίς να έχουν ΔΕΠΥ.

 

Άνθρωποι με τέτοιες δυσχέρειες, οι οποίοι μπορεί να έχουν και ΔΕΠΥ, συνήθως δεν μπορούν να χειριστούν την απογοήτευση που μπορεί να αισθάνονται﮲ δεν μπορούν να ξεκινήσουν και να τελειώσουν εργασίες﮲ δεν μπορούν να ανακαλέσουν στη μνήμη τους και να ακολουθήσουν οδηγίες που τους έχουν δοθεί οποίες περιέχουν πολλαπλά βήματα﮲ δεν μπορούν να παραμείνουν στον σωστό «δρόμο» που θα τους οδηγήσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα﮲ δεν μπορούν να παρακολουθήσουν τις κινήσεις τους και να «ισορροπήσουν» τα διάφορα καθήκοντα που έχουν (όπως αθλήματα και ακαδημαϊκές υποχρεώσεις)﮲ δεν μπορούν να θυμηθούν σημαντικές ημερομηνίες, πότε έχουν συνάντηση ή ραντεβού και όταν φτάνουν σε αυτά είναι πάντοτε αργοπορημένοι.

Ένα άτομο με ΔΕΠΥ πιθανότατα θα εμφανίσει μερικά ή και περισσότερα από τα παραπάνω συμπτώματα. Η ενίσχυση της «περιοχής» στην οποία εντοπίζεται το έλλειμμα που οι άνθρωποι έχουν μπορεί να μειώσει τις δυσκολίες που αυτοί αντιμετωπίζουν σε ακαδημαϊκό επίπεδο.

 

Πότε οι δυσχέρειες στις επιτελικές λειτουργίες γίνονται πιο έντονες;

Οι επιτελικές λειτουργίες «επιβαρύνονται» συνήθως κατά τα χρόνια μετάβασης από την έκτη δημοτικού έως και την τρίτη γυμνασίου, γιατί σε αυτές τις τάξεις το σχολικό πρόγραμμα και τα ωράρια του σχολείου αλλάζουν εντελώς και οι ακαδημαϊκές απαιτήσεις αυξάνονται. Οι γονείς και οι δάσκαλοι συχνά δεν μπορούν να κατανοήσουν γιατί τα παιδιά δεν είναι σε θέση να εργαστούν ανεξάρτητα για την διεκπεραίωση εργασιών και εικάζουν ότι κάποια στιγμή οι μαθητές θα αποκτήσουν τις απαραίτητες δεξιότητες. Είναι σημαντικό εκπαιδευόμενοι που αντιμετωπίζουν δυσχέρειες στις επιτελικές δεξιότητες να λαμβάνουν βοήθεια εγκαίρως ώστε αυτοί να μην αισθάνονται ότι είναι λιγότερο ευφυείς ή φυγόπονοι.

 

---

References

^[1]ADDA Editorial Team (2023) Attention Deficit Disorder Association. ‘Executive Function Disorder & ADHD: Their Differences & How They Tie Together’. Available at: https://add.org/executive-function-disorder/ (Accessed: 2 April 2023)

^[2]Rodden, J. (2023) ADDitude. ‘What Is Executive Dysfunction? Sign and Symptoms of EFD’. Available at: https://www.additudemag.com/what-is-executive-function-disorder/ (Accessed: 2 April 2023)

 

Extras

TEDx Talks (2020) Executive function skills are the roots of success | Stephanie Carlson | TEDxMinneapolis [youtube] 26 October. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=BvyTiC_byOo (Accessed: 25 September 2023)

Edutopia (2019) What’s Executive Function—and Why Does it Matter? [youtube] 15 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=JhbNxXbJ5qw (Accessed: 25 September 2023)

Made By Dyslexia (2020) Dyslexia Awareness Part 2: Module 3 – Emotional Impact [youtube] 4 January. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=eUV6xHYH3CU (Accessed: 20 September 2023)

SOAR Learning (2017) Your Child’s ADHD Circuit: How ADHD Works #ADHD [youtube] 28 September. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=suEjXwnxaYY (Accessed: 14 September 2023)