- 22 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 2 Λεπτά Διάβασμα
7. Τι είναι τα εγκεφαλικά κύματα;
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ένα ηλεκτροχημικό όργανο το οποίο ευθύνεται για τη λειτουργία του κεντρικού νευρικού συστήματος. Ελέγχει την πλειονότητα των δραστηριοτήτων που συμβαίνουν στον οργανισμό μας και επεξεργάζεται πληροφορίες (ερεθίσματα) τα οποία λαμβάνει τόσο από το εξωτερικό περιβάλλον όσο και από το ίδιο το σώμα. Στον εγκέφαλο βρίσκεται και η ‘έδρα’ των συναισθημάτων, των γνωστικών ικανοτήτων, της σκέψης, της μνήμης (η οποία διακρίνεται σε μακροπρόθεσμη μνήμη και βραχυπρόθεσμη μνήμη) αλλά και το ‘κέντρο’ μέσω του οποίου λαμβάνουμε αποφάσεις καθημερινά.
Ο εγκέφαλος του ανθρώπου αποτελείται από δισεκατομμύρια κύτταρα τα οποία ονομάζονται νευρώνες και τα οποία επικοινωνούν μεταξύ τους συγχρονισμένα μέσω ηλεκτρικών σημάτων. Οι νευρώνες κινητοποιούνται κάθε φορά που ο άνθρωπος σκέφτεται, νιώθει ή υιοθετεί κάποια συμπεριφορά.
Αποτέλεσμα αυτής της κινητοποίησης είναι η δημιουργία εγκεφαλικών κυμάτων τα οποία, πρώτον, διακρίνονται σε πέντε τύπους﮲ δεύτερον, καθορίζονται βάσει των συχνοτήτων εκπομπής τους (δηλαδή της ταχύτητας με την οποία κινούνται)﮲ τρίτον, μετριούνται με Hertz, δηλαδή πόσες ταλαντώσεις (κύματα) ανά δευτερόλεπτο πραγματοποιούνται στον εγκέφαλο (c/sec = Hertz).
Η καταγραφή των εγκεφαλικών κυμάτων γίνεται μέσω μίας εξέτασης που ονομάζεται ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG), το οποίο απεικονίζει την ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου τη δεδομένη χρονική στιγμή που πραγματοποιείται η εξέταση.
Τα εγκεφαλικά κύματα τροποποιούνται συνεχώς καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας ανάλογα με την δραστηριότητα που κάθε φορά κάνουμε και το πώς αισθανόμαστε. Για παράδειγμα, όταν νιώθουμε ηρεμία και είμαστε χαλαροί παράγουμε, κατά κύριο λόγο, βραδύτερους εγκεφαλικούς ρυθμούς, ενώ όταν είμαστε σε εγρήγορση κυριαρχούν στον εγκεφαλό μας κύματα υψηλότερης συχνότητας.
Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η οπτική με την οποία εμείς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας αλλά και το νόημα που εμείς δίνουμε στις εμπειρίες που αποκομίζουμε σε καθημερινή βάση αποτελούν τους κύριους παράγοντες τροποποίησης των κυμάτων του εγκεφάλου μας.
Στην πραγματικότητα, η συνολική δραστηριότητα του εγκεφάλου μας μέσα στην ημέρα είναι ένα μείγμα όλων, συγχρόνως, των συχνοτήτων, μερικών σε μεγαλύτερη ποσότητα και ισχύ συγκριτικά με άλλες.
Η έρευνα έχει δείξει ότι παρόλο που μια συγκεκριμένη συχνότητα εγκεφαλικών κυμάτων μπορεί να κυριαρχεί στον εγκέφαλο σε δεδομένη χρονική στιγμή, ανάλογα με το είδος της δραστηριότητας με την οποία το άτομο καταπιάνεται κάθε φορά, οι υπόλοιπες τρεις εγκεφαλικές συχνότητες εξακολουθούν να είναι «παρούσες» στον εγκέφαλο την ίδια στιγμή.
Για παράδειγμα, ενώ κάποιος είναι σε συχνότητα διέγερσης και παρουσιάζει ένα μοτίβο εγκεφαλικών κυμάτων Βήτα, στον εγκέφαλο του υπάρχουν, επίσης, ίχνη της συχνότητας Άλφα, της Θήτα και της Δέλτα.
Οι συχνότητες (ή οι ρυθμοί) των εγκεφαλικών κυμάτων
Παρακάτω παρουσιάζονται οι εγκεφαλικές δραστηριότητες (από τη μικρότερη προς τη μεγαλύτερη) οι οποίες μπορούν να εντοπιστούν στον ανθρώπινο εγκέφαλο:
DELTA (0.1-3.5 Hz)
Οι Δέλτα είναι οι χαμηλότερες εγκεφαλικές συχνότητες που υπάρχουν, αφορούν τον ασυνείδητο νου και είναι ορατές κατά τον βαθύ ύπνο, ο οποίος είναι non-REM και χωρίς όνειρα. Ο ρυθμός Δέλτα είναι κυρίαρχος στα βρέφη ηλικίας μέχρι ενός έτους και εντοπίζεται στα δύο τελευταία στάδια του ύπνου (δηλαδή στο τρίτο και στο τέταρτο) σε όλους τους ανθρώπους. Αυτά τα εγκεφαλικά κύματα τείνουν να είναι τα υψηλότερα σε πλάτος και τα πιο αργά ως προς την κίνηση και την συχνότητα εκπομπής. Ποτέ δεν πέφτουν στο μηδέν, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι ο εγκέφαλος του ανθρώπου είναι νεκρός.
THETA (4-8 Hz)
Η αμέσως επόμενη εγκεφαλική συχνότητα είναι η Θήτα, η οποία αντιστοιχεί στην «αργή» δραστηριότητα (“slow” activity) και είναι ισχυρή κάθε φορά που ο άνθρωπος εστιάζει εσωτερικά στις σκέψεις του ή διαλογίζεται ή προσεύχεται ή επιδιώκει την πνευματική επίγνωση (spiritual awareness). Τα κύματα αντανακλούν μία κατάσταση μεταξύ πνευματικής εγρήγορσης και ύπνου η οποία αφορά το υποσυνείδητο.
Κάποιος που κάνει ένα διάλειμμα από την εργασία του και αρχίζει να ονειροπολεί συχνά βρίσκεται σε κατάσταση εγκεφαλικών κυμάτων Θήτα. Κάποιος που οδηγεί σε έναν αυτοκινητόδρομο και διαπιστώνει ότι δεν μπορεί να ανακαλέσει στη μνήμη του τα τελευταία πέντε χιλιόμετρα οδήγησης είναι συχνά σε κατάσταση Θήτα.
Άνθρωποι που κάνουν χαλαρό τρέξιμο σε εξωτερικούς χώρους συχνά βρίσκονται σε κατάσταση ψυχικής χαλάρωσης (η οποία είναι πιο αργή από αυτήν της συχνότητας Άλφα), και γι’ αυτό τείνουν να έχουν καλή ροή ιδεών. Αυτού του είδους η έμπνευση μπορεί, επίσης, να συμβαίνει σε κάποιον που βουρτσίζει τα μαλλιά του.
Δηλαδή, τα κύματα Θήτα είναι μια κατάσταση κατά την οποία οι δραστηριότητες γίνονται τόσο αυτόματα ώστε κάποιος μπορεί εντελώς να απεμπλακεί νοητικά από αυτές. Η ροή των ιδεών κατά τη συχνότητα Θήτα συμβαίνει αβίαστα και χωρίς καμία λογοκρισία ή ενοχή από την πλευρά του ατόμου. Κατά κανόνα, τα κύματα Θήτα είναι μια πολύ θετική ψυχική κατάσταση.
Η δραστηριότητα των κυμάτων Θήτα είναι απολύτως φυσιολογική κατά τη διάρκεια του ύπνου, όπως, επίσης, και σε παιδιά ηλικίας μέχρι 13 ετών. Είναι όμως μη φυσιολογική σε ενήλικα άτομα που είναι ξύπνια, δηλαδή που δεν κοιμούνται. Επίσης, η συχνότητα Θήτα παρατηρείται όταν το άτομο βιώνει αγχώδεις καταστάσεις, κατά τις οποίες μπορεί να ενεργοποιείται ή να αναστέλλεται μία συμπεριφορά.
Άνθρωποι που είναι στη Θήτα συχνότητα έχουν ανεπτυγμένη διαίσθηση, είναι δημιουργικοί, ανακαλούν με τη φαντασία τους γεγονότα, καταστάσεις και εικόνες, ονειροπολούν έντονα, έχουν εναλλαγές σκέψεων, και πολλές φορές έχουν τάση για υπνηλία.
Οι άνθρωποι στους οποίους ο ρυθμός Θήτα είναι ο κυρίαρχος στον εγκέφαλό τους είναι μεν δημιουργικοί και λειτουργούν με τη διαίσθηση, αλλά, ταυτόχρονα, τις πιο πολλές φορές, εμφανίζουν συμπτώματα διάσπασης ή μη εστιασμένης προσοχής.
ALPHA (8-12 Hz)
Η καλή και υγιής παραγωγή εγκεφαλικών κυμάτων Άλφα προάγει την επινοητικότητα του πνεύματος, βοηθά στο γνωστικό συντονισμό του εγκεφάλου και ενισχύει τη συνολική αίσθηση χαλάρωσης του ατόμου. Όταν ο εγκέφαλος παράγει κύματα άλφα, είναι επειδή βρίσκεται σε μια κατάσταση που είναι χαλαρή και ξεκούραστη.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι βρίσκονται αυτά τα κύματα όταν καταπιάνονται με δραστηριότητες που τους ανακουφίζουν από το άγχος. Σε αυτήν τη συχνότητα μπορεί κανείς να κινείται γρήγορα και αποτελεσματικά προκειμένου να ολοκληρώνει οποιασδήποτε εργασία άνετα και ήρεμα.
Ένα άτομο επικεντρώνεται σε μια συγκεκριμένη σκέψη και δεν δίνει προσοχή σε ανεπιθύμητους περισπασμούς. Τείνει δηλαδή να αγνοεί την αισθητηριακή δραστηριότητα και βρίσκεται σε χαλαρή κατάσταση. Κάποιος που έχει ήδη τελειώσει μια εργασία και ξεκουράζεται είναι συχνά σε κατάσταση Άλφα.
Τα κύματα Άλφα είναι μια συνηθισμένη κατάσταση για τον ανθρώπινο εγκέφαλο και εμφανίζονται κάθε φορά που το άτομο είναι ξύπνιο, αλλά δεν επεξεργάζεται έντονα πληροφορίες. Είναι πιο ισχυρά στον ινιακό φλοιό (δηλαδή, στο πίσω μέρος του κεφαλιού) καθώς, επίσης, και στον μετωπιαίο φλοιό.
Ο ρυθμός Άλφα είναι ο κύριος ρυθμός για τον μέσο ενήλικα που βρίσκεται σε κατάσταση χαλαρότητας και είναι αισθητός κατά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ανθρώπου, ειδικά μετά το δέκατο τρίτο έτος. Ο ρυθμός Άλφα κυριαρχεί στον ανθρώπινο εγκέφαλο όταν είναι ‘εμφανής’ (μέσω ειδικής εξέτασης) η λευκή ουσία που συνδέει όλα τα εγκεφαλικά μέρη μεταξύ τους.
Η λευκή ουσία είναι ένα σύστημα νευρικών ινών που συνδέει και τους τέσσερις λοβούς του εγκεφάλου (μετωπιαίο, βρεγματικό, κροταφικό και ινιακό). Το σύστημα αυτό συντονίζει την επικοινωνία μεταξύ των διαφορετικών εγκεφαλικών περιοχών, βοηθώντας τον να μαθαίνει καινούργιες πληροφορίες και να λειτουργεί.
Ο ρυθμός Άλφα είναι συνυφασμένος με την εξωστρέφεια, τη δημιουργικότητα και τη διανοητική εργασία. (Οι εσωστρεφείς άνθρωποι εμφανίζουν πιο αδύναμο ρυθμό Άλφα, ενώ στα δημιουργικά άτομα ο ρυθμός Άλφα είναι ισχυρός όταν ακούνε προσεκτικά και, ακολούθως, επινοούν μία λύση στα δημιουργικά προβλήματα που τους απασχολούν.)
Όταν η συχνότητα Άλφα βρίσκεται εντός φυσιολογικών ορίων, οι άνθρωποι τείνουν, επίσης, να έχουν καλή διάθεση, να βλέπουν τον κόσμο αντικειμενικά και να αισθάνονται ήρεμοι. Ο ρυθμός Άλφα είναι μια εγκεφαλική συχνότητα εξέχουσας σημασίας για την εκμάθηση και αξιοποίηση των πληροφοριών-γνώσεων που αποκομίζει κάποιος κατά τη διδακτική διαδικασία τόσο στη σχολική τάξη όσο και στο εργασιακό περιβάλλον.
Μπορεί κανείς να αυξήσει τη συχνότητα Άλφα κλείνοντας τα μάτια του ή αναπνέοντας βαθιά, ή, αντίθετα, να μειώσει αυτήν τη συχνότητα με κάποια σκέψη ή με μαθηματικούς υπολογισμούς. Η συχνότητα Άλφα επιτρέπει τη μετάβαση από τη μία εργασία στην άλλη εύκολα και γρήγορα και είναι αυτή που ‘γεφυρώνει’ το συνειδητό με το υποσυνείδητο.
Τα χαρακτηριστικά των ανθρώπων που ο εγκέφαλος τους λειτουργεί στον ρυθμό Άλφα είναι ότι αισθάνονται χαλαροί, δεν είναι ταραγμένοι, ούτε νυσταγμένοι, αλλά είναι ήρεμοι και με πλήρη συνείδηση των πράξεων τους και των γεγονότων που συμβαίνουν γύρω τους. Εάν οι άνθρωποι εξασκηθούν στο να έχουν τον ρυθμό Άλφα σε υψηλό δυναμικό, μπορούν να έρθουν σε κατάσταση δημιουργικής χαλάρωσης.
Η ενίσχυση των κυμάτων άλφα μπορεί να έχει πολλά οφέλη για τους ανθρώπους, μερικά από τα οποία είναι η μείωση του στρες, της ανησυχίας και του άγχους και η βελτίωση της δημιουργικής σκέψης.
BETA (πάνω από 12 Hz)
Η εγκεφαλική δραστηριότητα Βήτα είναι μία «γρήγορη» δραστηριότητα η οποία αντιπροσωπεύει τον εγκεφαλικό ιστό που, ενώ είναι ενεργός, λειτουργεί αποσυγχρονισμένα. Συνήθως παρατηρείται και στις δύο πλευρές του εγκεφάλου, σε συμμετρική κατανομή, και είναι πιο εμφανής μετωπικά αυτού.
Ο ρυθμός Βήτα κυριαρχεί κάθε φορά που οι άνθρωποι βρίσκονται σε γνωστική εγρήγορση ή βιώνουν άγχος και, γενικά, έχουν έντονα απασχολημένο το μυαλό τους, όπως, για παράδειγμα, όταν μετέχουν ενεργά σε μία συζήτηση ή σε ένα debate, όταν εκφωνούν μια ομιλία, όταν διδάσκουν ως δάσκαλοι τους μαθητές τους, όταν παρουσιάζουν στην τηλεόραση ή το ραδιόφωνο μία εκπομπή κ.ά. (Μάλιστα, κάποιος που συμμετέχει σε ένα debate βρίσκεται σε υψηλή Βήτα.)
Δηλαδή, η συχνότητα Βήτα είναι μία κατάσταση την οποία βιώνουμε όταν έχουμε τα μάτια μας συνεχώς ανοιχτά και, ταυτόχρονα, ακούμε και σκεφτόμαστε πράγματα κατά την προσπάθεια επίλυσης προβλημάτων, κατά τη λήψη αποφάσεων και κατά την επεξεργασία πληροφοριών αναφορικά με τον κόσμο γύρω μας. Τα κύματα Βήτα έχουν σχετικά χαμηλό πλάτος και κινούνται γρήγορα.
Η συχνότητα Βήτα είναι παρούσα στο μεγαλύτερο μέρος του εγκεφάλου, έχει σχετικά μεγάλο εύρος και χωρίζεται σε χαμηλή, μεσαία και υψηλή.
Πιο αναλυτικά:
Χαμηλή Βήτα (12-15Hz):
Χαρακτηριστικά γνωρίσματα ανθρώπων που βρίσκονται στο συγκεκριμένο εύρος της συχνότητας Βήτα είναι ότι αισθάνονται χαλαρά, παρ’ ότι είναι προσηλωμένοι. Η προσοχή τους, όμως, μπορεί να είναι ελλιπώς εστιασμένη.
Μεσαία Βήτα (15-18Hz):
Οι άνθρωποι που βρίσκονται στη μεσαία Βήτα συχνότητα είναι σε διεργασία σκέψης, έχουν επίγνωση του εαυτού τους και του περιβάλλοντός τους και ο εγκέφαλός τους είναι σε νοητική δραστηριότητα, χωρίς όμως να είναι σε κατάσταση ταραχής.
Υψηλή Βήτα (above 18Hz):
Όταν στον εγκέφαλο των ανθρώπων κυριαρχεί η υψηλή Βήτα συχνότητα, αυτοί είναι σε κατάσταση υψηλής γνωστικής εγρήγορσης και ταραχής, όπως, για παράδειγμα, συμβαίνει κατά την επίλυση μαθηματικών προβλημάτων, τον σχεδιασμό πλάνου εργασίας κ.λπ. Στον ρυθμό αυτόν σημειώνεται μία γενική ενεργοποίηση των λειτουργιών του νου και του σώματος.
GAMMA (πάνω από 30 Hz)
Ο ρυθμός Γάμμα είναι η μοναδική συχνότητα που είναι παρούσα σε κάθε μέρος του εγκεφάλου όταν οι άνθρωποι κάνουν ολοκληρωμένες σκέψεις και επεξεργάζονται ταυτόχρονα πληροφορίες υψηλών γνωστικών απαιτήσεων. Όταν ο εγκέφαλος καλείται να κάνει μία τέτοια επεξεργασία ενεργοποιούνται ταυτόχρονα διαφορετικές εγκεφαλικές περιοχές. Οι επιστήμονες εικάζουν ότι η δραστηριότητα των 40 Hz είναι αυτή που συνενώνει όλες τις εμπλεκόμενες περιοχές του εγκεφάλου προκειμένου να συντελείται κάθε φορά η ταυτόχρονη επεξεργασία δεδομένων. Μια καλή μνήμη εργασίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με μία καλά ρυθμισμένη και αποτελεσματική εγκεφαλική δραστηριότητα των 40 Hz.
Ο Αμερικανός νευροψυχολόγος Dr. Kyle Bonesteel (PhD, ABPP-CN, MSCP, BCN) χαρακτηριστικά αναφέρει ότι εάν για τον οποιοδήποτε λόγο [εγγενή ή μη] κάποια συχνότητα μέσα στον εγκέφαλο λειτουργεί ελλιπώς ή σε υπερβολικό βαθμό, ή διαπιστώνεται δυσκολία στην εκπομπή αυτής, τότε η νοητική απόδοση του ανθρώπου σε δραστηριότητες που σχετίζονται άμεσα με τη συγκεκριμένη συχνότητα επηρεάζεται σημαντικά.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το εξής:
Ο εγκέφαλός μας χρησιμοποιεί 13 Hz (που αντιστοιχεί σε υψηλή Άλφα ή χαμηλή Βήτα συχνότητα) για πράξεις-ενέργειες που, για να ολοκληρωθούν σωστά και επιτυχημένα, απαιτούν την κινητοποίηση των γνωστικών ικανοτήτων μας (“active” intelligence). Πολύ συχνά, άνθρωποι με μαθησιακές δυσκολίες και διάσπαση προσοχής παρουσιάζουν ανεπάρκεια στην εγκεφαλική δραστηριότητα των 13 Hz σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου τους, με συνέπεια να επηρεάζεται καίρια η ικανότητα ευχερούς εκτέλεσης εργασιών που είναι αλληλένδετες με την αλληλουχία εκτέλεσης οδηγιών και μαθηματικών υπολογισμών.
Ο William Edward (Ned) Herrmann, Αμερικανός εκπαιδευτικός και ερευνητής που ασχολήθηκε εκτενώς και για πολλά χρόνια με τη δημιουργική σκέψη και τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκέφαλου, βασιζόμενος στην προσωπική του εμπειρία πίστευε βαθιά ότι η γνώση των συχνοτήτων λειτουργίας του ανθρώπινου εγκέφαλου ενισχύει την ικανότητα του ατόμου να αξιοποιεί προς όφελός του τα εξειδικευμένα χαρακτηριστικά αυτών, ώστε να κατορθώνει να είναι πνευματικά παραγωγικός σε κάθε δραστηριότητα που κάνει μέσα στην ημέρα.
Η γνώση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των εγκεφαλικών συχνοτήτων βοηθούν τον άνθρωπο, ανάλογα με την περίσταση, να είναι πλήρως συγκεντρωμένος, χαλαρός, δημιουργικός ή να ξεκουράζεται βαθιά.
Είναι ο εγκέφαλος εκπαιδεύσιμος να λειτουργεί κάθε φορά σε συγκεκριμένα εγκεφαλικά κύματα;
Τα μοτίβα ρυθμού που απεικονίζουν κάθε φορά τη δραστηριότητα του εγκεφάλου μπορούν να αλλάξουν μέσω μιας διαδικασίας που είναι γνωστή ως entrainment. Αυτό σημαίνει ότι ο εγκέφαλος είναι εκπαιδεύσιμος στο να μπορεί να λειτουργεί σε διαφορετικές συχνότητες σε σχέση με αυτήν που ενδεχομένως εκείνος να βρίσκεται από μόνος του σε δεδομένη χρονική στιγμή.
Η διαδικασία αυτή μοιάζει με ένα μουσικό κομμάτι που κάποιο καλλιτεχνικό συγκρότημα επιλέγει να παίξει με ταχύτητα μεγαλύτερη ή πιο αργή από αυτήν που συνήθως εκείνο εκτελείται. Το entrainment παρέχει στον εγκέφαλο εισροές δεδομένων (όπως, για παράδειγμα, ήχου) στη συχνότητα με την οποία κάποιο άτομο επιθυμεί να συντονιστεί, χωρίς να προκαλείται σε εκείνον οποιαδήποτε βλάβη. Για την μετάδοση ήχων (beeps) εκπομπής στην εκάστοτε επιθυμητή συχνότητα χρησιμοποιούνται ακουστικά.
References
Κατσίγκρη Λ. (2020) ‘Εγκεφαλικά κύματα: Η γλώσσα του εγκεφάλου’, Έθνος, 9 Μαρτίου. Available at: https://www.ethnos.gr/openlife/article/92888/egkefalikakymatahglossatoyegkefaloy (Accessed: 27 March 2023)
Addante R. et al. (2021) ‘Boosting brain waves improves memory’, Frontiers for Young Minds. doi: 10.3389/frym.2021.605677 (Accessed: 16 March 2023)
Bonesteel, K. (no date) Neurohealth. ‘Brainwave frequencies’. Available at: https://nhahealth.com/brainwaves-the-language/ (Accessed: 4 March 2023)
Cherry, Κ. (2021) Verywell Mind. ‘What Are Alpha Brain Waves?’. Available at: https://www.verywellmind.com/what-are-alpha-brain-waves-5113721 (Accessed: 4 March 2023)
Edwards, S. (2016) Harvard Medical School. ‘Reading and the Brain’. Available at: https://hms.harvard.edu/news-events/publications-archive/brain/reading-brain (Accessed: 30 March 2023)
Scientific American (1997) ‘What is the function of the various brainwaves?’. Available at: https://www.scientificamerican.com/article/what-is-the-function-of-t-1997-12-22/ (Accessed: 7 March 2023)
Spence, C. (2022) Cambridge University Press & Assessment. ‘How learning a new language changes your brain.’ Available at: https://www.cambridge.org/elt/blog/2022/04/29/learning-language-changes-your-brain/ (Accessed: 27 July 2023)
Extras
American Sleep Association (2020) Stages of Sleep: REM and Non-REM Sleep Cycles [youtube] 7 February. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=SFcs91qnVpU (Accessed: 29 September 2023)
BBC News (2018) Up close with a human brain – BBC News [youtube] 16 February. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=u2IkcmDArS4 (Accessed: 2 October 2023)
BBC News (2017) The most detailed scan of the wiring of the human brain – BBC News [youtube] 9 July. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=Bjd8nPKKIU4&t=20s (Accessed: 29 September 2023)
BrainFacts.org (2018) Ride the (Brain) Wave [youtube] 24 April. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=8CejGESrRkc (Accessed: 29 September 2023)
Cardiff University Psychology (2016) EEG – Cardiff University Brain Research Imaging Centre [youtube] 7 June. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=XoSpxpGjhNA (Accessed: 25 September 2023)
Harvard Online (2017) How a synapse works [youtube] 19 April. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=OvVl8rOEncE&t=79s (Accessed: 2 October 2023)
Neuroscientifically Challenged (2014) 2-Minute Neuroscience: Lobes and Landmarks of the Brain Surface (Lateral View) [youtube] 23 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=LQ4DlE1Xyd4 (Accessed: 28 September 2023)
NBC News (2018) How Your Brain Works While You Sleep | Better | NBC News [youtube] 5 October. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=Slrxguxdfc0 (Accessed: 29 September 2023)
3D4Medical From Elsevier (2016) Lobes of the Brain [youtube] 21 December. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=YpuSvEYEqYY (Accessed: 28 September 2023)
3D4Medical From Elsevier (2016) Introduction to the Nervous System – Animated Tutorial | Complete Anatomy [youtube] 22 March. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=x8DjPqdlUbg (Accessed: 2 October 2023)
