- 22 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 53 Δευτ. Διάβασμα
9α. Τι είναι η απόσπαση προσοχής;
[2]Σύμφωνα με τον Adam Gazzaley (διακεκριμένο Αμερικανό γνωσιακό νευροεπιστήμονα) και τον Larry Rosen (ομότιμο καθηγητή ψυχολογίας στο California State University), οι οποίοι έγραψαν από κοινού ένα βιβλίο με τίτλο “The Distracted Mind: Ancient Brains in a High-Tech World”, η απόσπαση της προσοχής συμβαίνει όταν επιδιώκουμε έναν στόχο που έχει πραγματικά σημασία για εμάς και κάτι μπλοκάρει τις προσπάθειές μας για να το πετύχουμε.
Το «κάτι» που παρεμβαίνει στο στόχο μας μπορεί να προέρχεται από εξωτερικές πηγές (π.χ. από το χτύπημα της πόρτας, από ένα τηλεφώνημα, από τα παιδιά μας που μαλώνουν στο διπλανό δωμάτιο κλπ) ή από εσωτερικές πηγές (π.χ. όταν σκεφτόμαστε ένα δώρο που πρέπει να αγοράσουμε για έναν φίλο ή ένα σνακ που θα θέλαμε να έχουμε, όταν ελέγχουμε τον λογαριασμό μας στο Instagram για τυχόν νέες αναρτήσεις κ.ά).
Οι Gazzaley και Rosen εξηγούν ότι η απόσπαση της προσοχής, στην πραγματικότητα, προκύπτει από τη σύγκρουση μεταξύ δύο θεμελιωδών χαρακτηριστικών του εγκεφάλου μας: από την ικανότητα που έχουμε να δημιουργούμε και να σχεδιάζουμε στόχους υψηλού επιπέδου και από την ικανότητά μας να ασκούμε έλεγχο στο μυαλό και στο περιβάλλον μας καθώς πραγματοποιούμε τα βήματα που μας οδηγούν στην επίτευξη του στόχου μας.
Το κατά πόσο μπορούμε, λοιπόν, να επιδεικνύουμε στοχοπροσήλωση εξαρτάται από τον βαθμό επικράτησης της μίας εκ των δύο διακριτών νευρωνικών διαδικασιών. Δηλαδή, αυτής που καθορίζει την ικανότητά μας να στρέφουμε την προσοχή μας στις δραστηριότητες που σχετίζονται με το στόχο μας και αυτής που προσδιορίζει την ικανότητά μας να αποκλείουμε περισπασμούς που είναι άσχετοι με τον στόχο που έχουμε θέσει.
Επομένως, κατά βάση, η ικανότητα συγκέντρωσης της προσοχής μας αποτελεί συνάρτηση της δύναμης που τελικά θα επικρατήσει: οι στόχοι μας ή ο γνωστικός μας έλεγχος;
Οι συγγραφείς δίνουν την εξής απάντηση σε αυτό το ερώτημα: «Ο γνωστικός μας έλεγχος είναι πραγματικά αρκετά περιορισμένος. Έχουμε μια περιορισμένη ικανότητα να διανέμουμε, να διαιρούμε και να επικεντρώνουμε σταθερά την προσοχή μας κάπου﮲ να συγκρατούμε στη σκέψη μας ενεργά αναλυτικές πληροφορίες και, ταυτόχρονα, να διαχειριζόμαστε ή ακόμα και να αποφασίζουμε πάραυτα την αλλαγή στόχων, βάσει αυτών που έχουμε ήδη στη διάθεσή μας».
Κατά την άποψη των Gazzaley και Rosen, μπορούμε να οραματιστούμε όλο αυτό ως μια σύγκρουση μεταξύ μιας ισχυρής δύναμης, που αντιπροσωπεύεται από τους στόχους μας, η οποία συγκρούεται μετωπικά σε ένα ισχυρό «φράγμα», δηλαδή στους περιορισμούς ως προς τον γνωστικό μας έλεγχο.
Πώς μπορούμε να ξεπερνάμε αυτούς τους περιορισμούς ώστε να αποτρέπουμε την απόσπαση της σκέψης μας και, έτσι, να πετυχαίνουμε τους στόχους μας; Σύμφωνα με τους συγγραφείς του βιβλίου, η εκπαίδευση, οι γνωστικές ασκήσεις και η διέγερση του εγκεφάλου είναι μερικοί τρόποι.
ΔΕΠΥ και smartphones[1]
Η ενασχόληση με πολλές δραστηριότητες ταυτόχρονα οδηγεί σε μία πιο ρηχή ποιότητα σκέψης και απαιτεί περισσότερο χρόνο για την διεκπεραίωση της εκάστοτε εργασίας που επιδιώκει κάποιος να φέρει εις πέρας. Ειδικότερα, άνθρωποι που δυσκολεύονται να παραμείνουν προσηλωμένοι σε κάποια συγκεκριμένη δραστηριότητα παρατεταμένα, όπως εκείνοι που έχουν ΔΕΠΥ, βιώνουν πιο έντονα τις δυσκολίες του multi-tasking, δεδομένου ότι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην απόσπαση της προσοχής εξαιτίας της τεχνολογίας.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι εφαρμογές κινητών τηλεφώνων έχουν σχεδιαστεί με πολύ προσεγμένο τρόπο ώστε να μπορούν όλοι οι χρήστες ανεξαρτήτως να εστιάζουν με ευκολία το ενδιαφέρον τους σε αυτές. Οι άμεσες ανταμοιβές που προσφέρουν αποτελούν ένα ακόμη δέλεαρ ώστε άνθρωποι κάθε ηλικίας να επιδιώκουν επίμονα την ενασχόλησή τους με αυτές.
Διασπασμένη μάθηση και σχολική μελέτη[2]
Επιστημονικά ευρήματα από την ψυχολογία, τη γνωστική επιστήμη και τη νευροεπιστήμη καταδεικνύουν ότι όταν οι μαθητές παράλληλα με τη σχολική μελέτη κάνουν και άλλες εργασίες, το μαθησιακό αποτέλεσμα είναι ανομοιογενές και ρηχό σε σχέση με αυτό που θα προέκυπτε αν εκείνοι ήταν αφοσιωμένοι στη μελέτη τους και μόνο. Όταν κατά την μαθησιακή διεργασία η προσοχή αποσπάται εξαιτίας της ενασχόλησης με πολλές δραστηριότητες ταυτόχρονα, αυτό έχει τις εξής συνέπειες:
Οι εργασίες χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να ολοκληρωθούν.
- Δημιουργείται ψυχική κόπωση.
- Η συγκράτηση πληροφοριών στη μακρόχρονη μνήμη μειώνεται σημαντικά.
- Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται και αποθηκεύει πληροφορίες με διαφορετικούς τρόπους, λιγότερο αποτελεσματικούς, με συνέπεια η αποκτηθείσα γνώση δύσκολα να μπορεί να επεκταθεί και να μεταβιβαστεί σε νέα πλαίσια.
Η έρευνα δείχνει ότι η ταυτόχρονη χρήση πολλαπλών ροών ψηφιακών μέσων (media multitasking), όπως το Facebook, το Instagram, το Tik Tok κ.ά, παρεμβαίνει στη συγκέντρωση προσοχής και τη μνήμη εργασίας, επηρεάζοντας αρνητικά τη σχολική επίδοση, την απόδοση στα τεστ, την ανάκληση πληροφοριών, την κατανόηση κειμένων, την καταγραφή σημειώσεων, την αυτορρύθμιση και την αποδοτικότητα. Αυτές οι επιπτώσεις έχουν διαπιστωθεί εντός της τάξης κατά τη διάρκεια του μαθήματος αλλά και ενώ οι μαθητές μελετούν στο σπίτι.
Παρά την ύπαρξη αυτών των εξαιρετικά ανησυχητικών ευρημάτων, η παρακολούθηση πολλαπλών ροών πληροφορίας και ψυχαγωγίας τόσο κατά τη διάρκεια της σχολικής μελέτης, ή όταν οι μαθητές συντάσσουν μια σχολική εργασία όσο και κατά τη διάρκεια του μαθήματος (είτε αυτό γίνεται διά ζώσης είτε διαδικτυακά) αποτελεί συνηθισμένη συμπεριφορά για τους νέους ανθρώπους.
Τις περισσότερες φορές, ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν μπορεί να εκτελεί δύο σύνθετες εργασίες ταυτόχρονα. Η ταυτόχρονη ενασχόληση με δύο δραστηριότητες μπορεί να συμβεί με επιτυχία μόνο εάν οι δύο εργασίες είναι πολύ απλές και αξιοποιούν τους ίδιους πνευματικούς πόρους. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι εφικτό κάποιος να παρακολουθεί μία ακαδημαϊκή διάλεξη και ταυτόχρονα να στέλνει μηνύματα ή να μελετά για το σχολείο ή να κρατά σημειώσεις ή να συνομιλεί ή να στέλνει μηνύματα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή να παρακολουθεί κάποιο βίντεο ή να κάνει online αγορές.
Πολλοί άνθρωποι, όταν ισχυρίζονται ότι κάνουν πολλαπλές εργασίες ταυτόχρονα, στην πραγματικότητα εννοούν ότι κάνουν εναλλαγή δραστηριοτήτων. Αυτό σημαίνει ότι επιχειρούν να κάνουν ταυτόχρονα πολλά πράγματα που απαιτούν συγκέντρωση προσοχής.
Το κακό είναι ότι η εναλλαγή δραστηριοτήτων (η οποία μπορεί να υφίσταται έστω και γρήγορα μεταξύ δύο ή περισσότερων εργασιών) δεν είναι ούτε αποδοτική ούτε αποτελεσματική για τους μαθητές καθώς επίσης βλάπτει την παραγωγικότητά τους και τις κοινωνικές τους σχέσεις. Εάν οι μαθητές δεν πεισθούν ότι η μάθησή τους παρεμποδίζεται από την συνήθειά τους να κάνουν πολλές εργασίες ταυτόχρονα, τότε δεν έχουν καμία ώθηση και κανένα κίνητρο να αλλάξουν αυτή την συμπεριφορά, με συνέπεια το πρόβλημα να εξακολουθεί να υφίσταται.
Στόχοι ενθάρρυνσης για τους μαθητές[2]
Είναι σχεδόν αδύνατο οι μαθητές να μπορούν κάθε φορά να εξαλείφουν όλους τους περισπασμούς που υπάρχουν γύρω τους (είτε αυτοί βρίσκονται εντός είτε εκτός τάξης) την ώρα που μελετούν για τα μαθήματα του σχολείου. Αυτό που μπορούν οι εκπαιδευτικοί να κάνουν είναι να ενθαρρύνουν τους μαθητές:
(α) να αναπτύσσουν ένα σημείο εσωτερικού ελέγχου [π.χ. των σκέψεων τους], αντί για ένα οποιοδήποτε εξωτερικό σημείο ελέγχου [π.χ. ένα μήνυμα που μπορεί να τους ήρθε στα social media]. Έτσι, θα είναι σε θέση να αναγνωρίζουν και να ελέγχουν την απόσπαση της προσοχής που πάει να τους συμβεί όση ώρα επιχειρούν να κατακτήσουν μία γνώση.
(β) να υιοθετούν την στάση “work hard, play hard”. Δηλαδή, να συνηθίσουν να επικεντρώνονται στη μελέτη τους στο 100%, ώστε μετά να αφιερώνουν τον χρόνο τους εξ ολοκλήρου στο παιχνίδι και σε τίποτε άλλο. Οι μαθητές μπορούν να κάνουν τη σχολική τους εργασία και να εστιάζουν όλη τους την προσοχή εκεί έχοντας, για παράδειγμα, μόνο μία οθόνη ανοιχτή [αυτή στην οποία θα δουλεύουν], και στη συνέχεια να κάνουν το ίδιο όταν παίζουν [π.χ. ένα βιντεοπαιχνίδι]. Η αποτελεσματικότητα, η απόδοση και η απόλαυση της κάθε δραστηριότητας —εργασίας ή παιχνιδιού— θα αυξηθεί και ίσως αυτό να είναι ένα ικανοποιητικό κίνητρο για να παραμερίζουν οι μαθητές τις όποιες συμπεριφορές απόσπασης της προσοχής «επιχειρούν» να κάνουν την εμφάνισή τους.
Εάν οι μαθητές ενθαρρύνονται να εφαρμόζουν αυτές τις δύο παραμέτρους, θα αποκτήσουν τον έλεγχο των καταστάσεων και των εμπειριών που επηρεάζουν τη ζωή τους και θα μάθουν ότι η επιτυχία ή η αποτυχία τους είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της προσπάθειας και της σκληρής δουλειάς που οι ίδιοι θα επιδείξουν. Επομένως, πρέπει να επενδύουν στη μάθησή τους κάθε πρέπει να μελετήσουν για τα μαθήματα του σχολείου.
Επίλογος
Είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι η τεχνολογία δεν είναι εχθρός γιατί έχει αλλάξει άρδην και το τι κάνουμε και τον τρόπο με τον οποίο το κάνουμε. Παρομοίως, η χρήση της τεχνολογίας για λόγους ψυχαγωγίας όπως και το multi-tasking στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, δεν συνιστούν κάτι κακό. Η κατάσταση αρχίζει να εκτροχιάζεται μόνο όταν οι μαθητές μας –αλλά και όλοι οι άνθρωποι– προσπαθούν να συνδυάσουν ταυτόχρονα την ενασχόληση με τα social media και την επίτευξη ενός σημαντικού στόχου, όπως είναι η μάθηση. Κατά τη σχολική μελέτη, τα κινητά τηλέφωνα πρέπει να είναι αθόρυβα ή σε άλλο δωμάτιο και οι οθόνες προβολής βίντεο σκοτεινές.
References
[1]Rachel Ehmke, R. (2021) Child Mind Institute. ‘How Phones Ruin Concentration.’ Available at: https://childmind.org/article/kids-shouldnt-use-phones-during-homework/ (Accessed: 15 June 2023)
[2]Schmidt, S.J.( 2020) ‘Distracted learning: Big problem and golden opportunity’, Journal of Food Science Education, 19 (4), pp.233-307. doi: https://doi.org/10.1111/1541-4329.12206
Extras
BBC Ideas (2020) Five ways to stop getting distracted | BBC Ideas [youtube] 7 January. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=KZGVgz9b2fw (Accessed: 26 September 2023)
Edutopia (2019) There’s a Cell Phone in Your Student’s Head [youtube] 6 May. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=F3jQbyiov-k (Accessed: 26 September 2023)
TED Ideas Studio (2013) The Distracted Mind [youtube] 16 December. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=JQKELDNnzUQ (Accessed: 26 September 2023)
Wall Street Journal (2019) How Smartphones Sabotage Your Brain’s Ability to Focus | WSJ [youtube] 20 May. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=Ig6I3prnlnE (Accessed: 26 September 2023)
