- 24 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 49 Δευτ. Διάβασμα
9β.Κατηγορίες συγκέντρωσης προσοχής
Σύμφωνα με τον νευροεπιστήμονα Dr. Michael Posner και τους συνεργάτες του, υπάρχουν τρεις κατηγορίες προσοχής: η εγρήγορση, ο προσανατολισμός και η εκτέλεση.
Η γνωστική εγρήγορση (Alerting)
Γνωρίζουμε ότι όταν είμαστε σε κατάσταση εγρήγορσης αισθανόμαστε ξύπνιοι και μπορούμε να ανταποκριθούμε σε ό,τι συμβαίνει γύρω μας. Η κατάσταση εγρήγορσης είναι πολύ σημαντική για την ορθή εκτέλεση οποιασδήποτε εργασίας (task) και όλοι γνωρίζουμε πώς είναι όταν βρισκόμαστε σε κατάσταση μέθης ή όταν δεν είμαστε πνευματικά διαυγείς, όπως, για παράδειγμα, όταν ξυπνάμε το πρωί. Υπάρχει μια χημική ουσία, η νορεπινεφρίνη, η οποία ρυθμίζει την εγρήγορση στις μετωπιαίες και βρεγματικές περιοχές του εγκεφάλου σε σημαντικό βαθμό.
Η εγρήγορση μπορεί να ενεργοποιηθεί από οποιοδήποτε προειδοποιητικό σήμα/ερέθισμα το οποίο μας επιτρέπει να μεταβαίνουμε τάχιστα από την κατάσταση της ηρεμίας στην οποία μπορεί βρισκόμαστε σε μία κατάσταση μεγαλύτερης δεκτικότητας σχετικά το νέο ερέθισμα που έχουμε μπροστά μας. Ένα καλό παράδειγμα είναι το κίτρινο φανάρι της οδικής κυκλοφορίας, που μας προετοιμάζει ότι κάποια στιγμή το φως αναμένεται να αλλάξει χρώμα και να γίνει κόκκινο.
Ο γνωστικός προσανατολισμός (Orienting)
Η δεύτερη κατηγορία προσοχής αφορά την ικανότητα του προσανατολισμού. Όταν είμαστε προσανατολισμένοι, ξέρουμε πού βρισκόμαστε, με ποιον είμαστε, τι ημέρα έχουμε και τι ώρα είναι και, το πιο σημαντικό, τι χρειαζόμαστε για να εκτελέσουμε την όποια εργασία καλούμαστε να διεκπεραιώσουμε. Οι αισθήσεις μας είναι πολύ σημαντικές για να μην χανόμαστε όπου και εάν είμαστε γιατί μας επιτρέπουν να λαμβάνουμε οπτικές, ακουστικές και άλλες πληροφορίες από τον κόσμο γύρω μας και να τις αξιοποιούμε ώστε να αντιλαμβανόμαστε ποιες από αυτές μας βοηθούν στην ολοκλήρωση της εκάστοτε εργασίας. Για παράδειγμα, η πλοήγηση σε ένα αεροδρόμιο κατά την προσπάθεια επιβίβασης σε άλλο αεροπλάνο απαιτεί από εμάς να εντοπίζουμε την κατάλληλη σήμανση και τους χάρτες που πρέπει να κοιτάξουμε, να ρωτάμε τους υπαλλήλους του αεροδρομίου όποια απορία έχουμε, να σημειώνουμε την ώρα επιβίβασης και να υπολογίζουμε πόσο γρήγορα πρέπει να κινηθούμε για να φτάσουμε έγκαιρα στη σωστή πύλη.
Η επιτελική προσοχή (Executive)
Η τρίτη κατηγορία προσοχής που ο Dr Posner και οι συνεργάτες του έχουν μελετήσει περιλαμβάνει το επιτελικό δίκτυο (executive network), το οποίο συνδέεται με τους στόχους που έχουμε θέσει και μας βοηθά να αποφασίζουμε που θα εστιάσουμε την προσοχή μας όταν υπάρχουν περισπασμοί ή διαμάχες γύρω μας. Μπορούμε να φανταστούμε αυτό το επίπεδο προσοχής σαν τον αυτοέλεγχο, ο οποίος συμβάλλει στη διατήρηση της προσοχής με τρόπο ρυθμιστικό και στοχευμένο προς την υλοποίηση του στόχου μας. Οι περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται σε αυτήν την κατηγορία προσοχής είναι πολύπλοκες και κατανέμονται ευρέως στον εγκέφαλο.
Το δίκτυο της επιτελικής προσοχής ενισχύει τη δραστηριότητα σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τους στόχους που έχουμε θέσει και αναστέλλει την όποια αντικρουόμενη δραστηριότητα τείνει να εμφανίζεται κάθε φορά στον εγκέφαλο. Αυτός ο έλεγχος απαιτεί συντονισμό των επιτελικών μας δεξιοτήτων (όπως είναι η ικανότητα στοχοθεσίας, η ικανότητα ιεράρχησης προτεραιοτήτων, η ικανότητα οργάνωσης κ.λπ), των συναισθημάτων και άλλων γνωστικών λειτουργιών, όπως είναι η μνήμη και η γνώση, έτσι ώστε άσχετα συναισθήματα ή σκέψεις να μην παρεμποδίζουν την ολοκλήρωση της εργασίας μας.
Αυτό το είδος συνειδητού ελέγχου και αυτορρύθμισης απαιτεί χρόνο για να ωριμάσει και μπορεί να είναι αρκετά μεταβλητό από άτομο σε άτομο (και από εργασία σε εργασία). Η επιτελική προσοχή (μερικές φορές αναφέρεται και ως γνωστικός έλεγχος) συσχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την επιτυχία στο σχολείο και στη μετέπειτα ζωή.
Η προσοχή είναι εκπαιδεύσιμη!
Πολλοί επιστήμονες, συμπεριλαμβανομένων του Dr. Posner και της Αμερικανίδας γνωστικής νευροεπιστήμονα Dr. Courtney Stevens καθώς και των συναδέλφων τους, έχουν διαπιστώσει ότι οι δεξιότητες προσοχής είναι επιδεκτικές στην εκπαίδευση. Η Dr. Stevens ισχυρίζεται ότι πιθανόν να υπάρχουν σημαντικά οφέλη από την ενσωμάτωση δραστηριοτήτων εξάσκησης της συγκέντρωσης προσοχής στην εκπαιδευτική διαδικασία.
References
Posner, M.I. et al (2019) ‘Restoring Attention Networks’, Yale Journal of Biology and Medicine, 92(1), pp. 139–143. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6430178/pdf/yjbm_92_1_139.pdf (Accessed: 14 November 2023)
Burns, M. (2017) Access Speech-Language Services. ‘Pay Attention! Why It’s Not as Easy as You May Think’. Available at: https://www.end-dyslexia.com/pay-attention-not-easy-may-think/ (Accessed: 03 July 2023)
Petersen, S.E. and Posner, M.I. (2012) ‘The Attention System of the Human Brain: 20 Years After’, Annual Review of Neuroscience, 35, pp. 73-89. doi: https://doi.org/10.1146/annurev-neuro-062111-150525
Posner, M.I. and Petersen, S.E. (1990) ‘The Attention System of the Human Brain’, Annual Review of Neuroscience, 13, pp. 25-42. doi: https://doi.org/10.1146/annurev.ne.13.030190.000325
Extras
Neuroscientifically Challenged (2019) 2-Minute Neuroscience: Norepinephrine [youtube] 4 December. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=m8kthApqQys (Accessed: 18 September 2023)
