- 22 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 45 Δευτ. Διάβασμα
40. Πώς οι δυσχέρειες στις επιτελικές λειτουργίες επηρεάζουν την ανάγνωση;
Υπάρχουν ερευνητικά δεδομένα που αποδεικνύουν ότι τα παιδιά με δυσκολίες και διαταραχές στην ανάγνωση και τη γραφή (συμπεριλαμβανομένης της δυσλεξίας και των ειδικών αναγνωστικών διαταραχών) έχουν ελλείμματα στις δεξιότητες των επιτελικών λειτουργιών σε σύγκριση με παιδιά που δεν έχουν τέτοιες διαταραχές. Αυτό υποδηλώνει ότι οι επιτελικές δεξιότητες παίζουν σημαντικό ρόλο στην επιτυχημένη ανάγνωση και γραφή γιατί αυτές είναι το «κλειδί» για την εκμάθηση του αλφάβητου και την κατανόηση λέξεων.
Η ανάγνωση είναι ιδιαίτερα σημαντική στην τρίτη και στην τετάρτη δημοτικού, καθώς σε αυτό το επίπεδο εκπαίδευσης προσδοκάται από τους μαθητές να μεταβούν από το στάδιο του «μαθαίνουν να διαβάζουν» στο στάδιο του «διαβάζουν για να μάθουν». Από αυτό το σημείο και μετά τα παιδιά βασίζονται στην αναγνωστική τους ικανότητα προκειμένου να εξοικειώνονται με νέες θεματικές σε όλα τα μαθήματα του σχολείου. Το 2010 στις ΗΠΑ μια έκθεση του ιδρύματος Annie E. Casey διαπίστωσε ότι παιδιά που δεν είχαν κατορθώσει να διαβάζουν μέχρι και το τέλος της τρίτης δημοτικού, όπως κανονικά αναλογούσε σε αυτά βάσει της τάξης στην οποία φοιτούσαν, είχαν τέσσερις φορές περισσότερες πιθανότητες να εγκαταλείψουν τις σπουδές τους στο γυμνάσιο.
Μαθητές λοιπόν που έχουν δυσχέρειες στις επιτελικές δεξιότητες δυσκολεύονται να διαβάσουν, και οι δυσκολίες που εμφανίζουν κατά την ανάγνωση είναι οι εξής:
-
Δυσκολία στην αναγνώριση γραμμάτων
Τα παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες με τις επιτελικές τους λειτουργίες μπορεί να μπερδεύουν τα γράμματα όταν μαθαίνουν το αλφάβητο. Αυτό συμβαίνει επειδή, όταν κατορθώνουν να μάθουν κάτι καινούργιο, είναι δύσκολο για εκείνους να αφήσουν στην άκρη την ‘παλιά’ γνώση και να εφαρμόσουν τις νέες πληροφορίες που μόλις διδάχθηκαν. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τα γράμματα Ο και Θ. Ένας μαθητής που έχει μάθει να αναγνωρίζει εύκολα το γράμμα Ο μπορεί να μην αναγνωρίζει καθόλου το γράμμα Θ γιατί δυσκολεύεται να εντοπίσει ότι τα δύο αυτά γράμματα είναι διαφορετικά μεταξύ τους, γιατί έχουν κοινά σημεία. Δηλαδή, η παυλίτσα που υπάρχει στο εσωτερικό του γράμματος Θ μπορεί εκ πρώτης να μην είναι ‘ορατή’ σε αυτόν, και το παιδί ενδέχεται αντανακλαστικά να βλέπει το γράμμα σαν Ο. Επίσης, η εστίαση της προσοχής παίζει εξίσου σημαντικό ρόλο. Αυτό σημαίνει ότι κάθε φορά ο μαθητής πρέπει να είναι σε θέση να διατηρεί παρατεταμένα την προσοχή του στο γράμμα που διαβάζει ώστε να συνειδητοποιεί ότι η επιπλέον παυλίτσα στο εσωτερικό του Ο μετατρέπει το συγκεκριμένο γράμμα σε Θ.
-
Δυσκολία στην ανάγνωση που πραγματοποιείται φωναχτά
Οι νέοι αναγνώστες πρέπει να μπορούν να διαβάζουν φωναχτά γράμμα προς γράμμα άγνωστες –για εκείνους– λέξεις. Αυτό όμως μπορεί να είναι δύσκολο για παιδιά που έχουν αδυναμίες στις επιτελικές λειτουργίες γιατί, για να αποκωδικοποιήσουν μια λέξη, πρέπει να συγκρατούν στο μυαλό τους τους ήχους των γραμμάτων που υπάρχουν στην αρχή αυτής καθώς επεξεργάζονται την υπόλοιπη. Τυχόν δυσχέρειες στη μνήμη εργασίας, (η οποία είναι μια βασική επιτελική λειτουργία του εγκεφάλου) καθιστά δύσκολη τη διατήρηση αυτών των πληροφοριών στη βραχύχρονη μνήμη, γεγονός που επίσης επηρεάζει την κατανόηση κειμένων συνολικά. Οι μαθητές μπορεί να είναι επικεντρωμένοι στην αποκωδικοποίηση μεμονωμένων λέξεων σε τέτοιο βαθμό ώστε χάνουν το νόημα των όσων διαβάζουν.
-
Δυσκολία στην κατανόηση της μεταφορικής χρήσης και της πολυσημίας των λέξεων
Λέξεις που ακούγονται και γράφονται κατά τον ίδιο τρόπο, αλλά έχουν διαφορετική σημασία, μπορεί ενίοτε να προβληματίζουν ακόμα και πολύ εξοικειωμένους αναγνώστες. Τα παιδιά πρέπει να χρησιμοποιούν την ευέλικτη σκέψη τους (η οποία είναι μια ακόμη δεξιότητα που εντάσσεται στις επιτελικές λειτουργίες) για να αντιλαμβάνονται κάθε φορά ότι η λέξη ή η φράση που έχουν μπροστά τους μπορεί να χρησιμοποιείται με περισσότερους από έναν τρόπους. Για παράδειγμα, εάν οι μαθητές συναντήσουν σε κάποιο αναγνωστικό κείμενο τη φράση «βγαίνω ασπροπρόσωπος», θα εξετάσουν αρχικά την κυριολεκτική σημασία αυτής.
Στη συνέχεια, βάσει αναγνωστικού πλαισίου, θα καταλήξουν στο εάν καταλαβαίνουν ή όχι το νόημα της πρότασης. Θα πρέπει να αναρωτηθούν «Μπορεί να βγει κάποιος με άσπρο πρόσωπο; Υπάρχει τρόπος, ή μήπως η φράση αυτή σημαίνει κάτι άλλο σε αυτή την περίπτωση;» Για να σκεφθεί όμως κάποιος με αυτόν τον τρόπο χρειάζεται να έχει καλές επιτελικές δεξιότητες, και, πιο συγκεκριμένα, γνωστική ευελιξία. Όμως, μαθητές που έχουν αδυναμίες σε αυτές τις δεξιότητες δυσκολεύονται να παραμερίσουν για λίγο την κυριολεκτική ή την πιο κοινότοπη σημασία των λέξεων και των φράσεων που λειτουργούν μεταφορικά σε ένα συγκεκριμένο κείμενο ώστε να σκεφτούν κάποια εναλλακτική σημασία που μπορεί να υπάρχει για αυτές.
Ο ανασταλτικός έλεγχος, μία άλλη επιτελική λειτουργία πολύ σημαντική για την ανάγνωση, πρέπει να εφαρμόζεται από τους μαθητές κάθε φορά που εκείνοι συναντούν λέξεις που έχουν πολλαπλή σημασία ώστε να επιλέγουν τη σωστή έννοια βάσει του κειμενικού πλαισίου, αγνοώντας τις άλλες έννοιες που μπορεί να γνωρίζουν. Για παράδειγμα, όταν τα παιδιά διαβάζουν ένα κείμενο για τη θάλασσα, πρέπει να επιλέξουν τη σημασία της λέξης «γλώσσα» για να αναφερθούν στο είδος ψαριού που ζει στη θάλασσα και να εμποδίσουν τη σημασία του οργάνου που υπάρχει στο ανθρώπινο στόμα, το οποίο βοηθά στην ομιλία και την κατάποση.
Τέλος, μαθητές με δυσχέρειες στις επιτελικές λειτουργίες δυσκολεύονται να αξιοποιήσουν σημαντικά στοιχεία-ενδείξεις που υπάρχουν στο κείμενο (όπως άλλες λέξεις, φράσεις και εικόνες) και, εξαιτίας αυτής της δυσκολίας, μπορεί να μην καταλαβαίνουν τι έχουν έως τώρα διαβάσει ή μπορεί να χρειάζονται περισσότερο χρόνο να αναγνώσουν ένα κείμενο από ό,τι τα περισσότερα παιδιά.
-
Δυσκολία στην κατανόηση της παθητικής σύνταξης
Όταν οι μαθητές μαθαίνουν για πρώτη φορά να διαβάζουν, οι προτάσεις που τους δίνονται προς ανάγνωση είναι διατυπωμένες σε ενεργή φωνή, όπως, για παράδειγμα, η πρόταση «Η Άννα έσπρωξε τον Κώστα». Όσο οι τάξεις προχωρούν, το αναγνωστικό επίπεδο ανεβαίνει, με αποτέλεσμα οι προτάσεις γίνονται πιο περίπλοκες. Δηλαδή, οι μαθητές συναντούν προτάσεις όπως «Ο Κώστας σπρώχθηκε από την Άννα», η οποία σημαίνει ακριβώς το ίδιο. Όμως, παιδιά που δυσκολεύονται λόγω των δυσχερειών που εμφανίζουν στις επιτελικές τους λειτουργίες μπορεί να παρερμηνεύσουν την πρόταση και να καταλάβουν ότι ο Κώστας ήταν εκείνος που έσπρωξε την Άννα, και όχι το αντίστροφο. Οι μαθητές αυτοί, για να κατανοήσουν ορθά την πρόταση που είναι γραμμένη σε παθητική φωνή, πρέπει απαραιτήτως να συγκρατήσουν στο νου τους την πληροφορία «Ο Κώστας» καθώς συνεχίζουν να διαβάζουν την πρόταση, ώστε να εντοπίσουν στη συνέχεια ποιο είναι το πρόσωπο που έκανε την πράξη (δηλαδή, η Άννα). Αυτό αποτελεί μεγάλη πρόκληση για τη μνήμη εργασίας, με αποτέλεσμα οι μαθητές να χρειάζονται περισσότερο χρόνο να αναγνώσουν την πρόταση και υπάρχει μεγάλη πιθανότητα εκ των υστέρων να μην μπορούν να θυμηθούν τα γεγονότα σωστά.
-
Οι επιτελικές λειτουργίες και η εστίαση της προσοχής
Για να κατορθώσει κάποιος να μάθει κάτι καινούργιο, απαιτείται προσπάθεια, και η κατάκτηση του μηχανισμού της ανάγνωσης δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι νεαροί μαθητές πρέπει να κάθονται ακίνητοι στην καρέκλα τους, να δίνουν την δέουσα προσοχή στο προς ανάγνωση κείμενο και να αγνοούν τους περισπασμούς που αναπάντεχα ή μη μπορεί να παρουσιάζονται ενώπιον τους. Τα παιδιά όμως με δυσχέρειες στις επιτελικές λειτουργίες συχνά δυσκολεύονται να εστιάσουν την προσοχή τους κάπου συγκεκριμένα. Το πρόβλημα της παρατεταμένης συγκέντρωσης προσοχής μπορεί να δυσκολεύει τους μαθητές όχι μόνο στην αποκωδικοποίηση των λέξεων, αλλά και στην κατανόηση του περιεχομένου των όσων διαβάζουν.
References
Grenell, A. (2017) Reflection Sciences. ‘Literacy: What does Executive Function have to do with it?’. Available at: https://reflectionsciences.com/blog-literacy-executive-function/ (Accessed: 17 July 2023)
Kelly, K. (no date) Understood. ‘5 ways executive function challenges can impact reading’. Available at: https://www.understood.org/en/articles/5-ways-executive-functioning-issues-can-impact-reading (Accessed: 15 May 2023)
Extras
Banich M.T., Wang K., Kim, H. et al. (2023) The Influence of Executive Processing on Reading Comprehension During Adolescence, Mind, Brain and Education, 17(4), pp.279-288. doi: https://doi.org/10.1111/mbe.12359
Howcast (2011) Why Is Reading Fluency Critical? | Reading Lessons [youtube] 17 June. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=F-Y16QWR8H8 (Accessed: 26 September 2023)
Reading Rockets (20218) Sylvia Diehl: Executive functioning and reading comprehension [youtube] 17 December. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=yhD3-51_dQk (Accessed: 25 September 2023)
Remarkable Minds (2019) How Do Dyslexic Brains Work? [youtube] 16 May. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=UySYkKggDHU (Accessed: 14 September 2023)
