- 22 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 1 Λεπτά Διάβασμα
39. ΔΕΠΥ, αναγνωστική κατανόηση και επιτελικές λειτουργίες
[3] Η συνύπαρξη μαθησιακών δυσκολιών και ΔΕΠΥ αποτελεί πολύ συχνό φαινόμενο. Σύμφωνα με τον Αμερικανό κλινικό ψυχολόγο Thomas E. Brown, PhD (University of Yale), περίπου το 45 τοις εκατό των ατόμων με ΔΕΠΥ εμφανίζουν και μαθησιακές δυσκολίες. Η πιο συνηθισμένη μαθησιακή δυσκολία των παιδιών με ΔΕΠΥ είναι η δυσλεξία, η οποία χαρακτηρίζεται, πρώτον, από δυσκολίες στην ακριβή ή/και ευχερή αναγνώριση λέξεων και, δεύτερον, από περιορισμένες ικανότητες στην ορθογραφία και την αποκωδικοποίηση λέξεων.
Μια άλλη λιγότερο όμως ευρέως αναγνωρισμένη αναγνωστική διαταραχή που επηρεάζει πολλούς ανθρώπους με ΔΕΠΥ είναι το ειδικό έλλειμμα αναγνωστικής κατανόησης. Οι μαθητές με αυτό το έλλειμμα είναι σε θέση να διαβάζουν σωστά τις λέξεις ενός κειμένου, αλλά αδυνατούν να κατανοήσουν τη σημασία τους. Το ίδιο συμβαίνει όταν κάποιος μπορεί να διαβάζει ένα κείμενο σε μια ξένη γλώσσα αλλά να μην καταλαβαίνει το περιεχόμενο του.
[3] Τα τελευταία χρόνια υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον για τη συσχέτιση μεταξύ της αναγνωστικής κατανόησης και των επιτελικών λειτουργιών του εγκεφάλου. Οι ερευνητές έχουν βρει σημαντικά στοιχεία που αποδεικνύουν ότι οι δεξιότητες των επιτελικών λειτουργιών δύνανται να επηρεάσουν την αναγνωστική κατανόηση. Μπορεί ο βαθμός κατοχής αυτών των δεξιοτήτων να διαφέρει από άτομο σε άτομο και να υπάρχει επικάλυψη αυτών σε ένα ευρύ φάσμα, όμως η αυτορρύθμιση, η μνήμης εργασίας και η γνωστική ευελιξία (που είναι οι βασικές δεξιότητες που απαρτίζουν τις επιτελικές λειτουργίες) έχουν ουσιαστικό αντίκτυπο στην ανάγνωση.
Αυτορρύθμιση[1], [2], [3]
Η αυτορρύθμιση περιλαμβάνει τον έλεγχο των παρορμήσεων, δηλαδή τη διαχείριση όλων των συμπεριφορών και των ενεργειών στις οποίες κάποιος προβαίνει, και την εσωτερική ρύθμιση, που είναι, πρώτον, η αναστολή των σκέψεων που δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με την δραστηριότητα που το άτομο ασχολείται κάθε φορά και, δεύτερον, η «αντίσταση» στην απόσπαση της προσοχής. Για παράδειγμα, όταν ο αναγνώστης συναντήσει στο κείμενο που διαβάζει μία πληροφορία (όπως ένα γεγονός ή μία κατάσταση) που του ‘ξυπνά μια μνήμη’ (π.χ. κάτι παρεμφερές που έχει ζήσει κάποια στιγμή στο παρελθόν), αυτό μπορεί να εκτροχιάσει τη δραστηριότητα της ανάγνωσης.
Για κάποιους ανθρώπους η άσκηση αυτοέλεγχου για την αναχαίτιση τέτοιων μνημών μπορεί να είναι δύσκολη, και η προσοχή που τους απομένει για την περάτωση της ανάγνωσης να είναι ανεπαρκής. Ας υποθέσουμε ότι έχουμε ένα παιδί που δυσκολεύεται να καθίσει ακίνητο στην καρέκλα. Τι πρέπει να κάνει, άραγε, αυτό το παιδί στην τάξη κάθε φορά που του ζητείται να διαβάσει ήσυχα ένα βιβλίο; Απαιτείται από την πλευρά του σημαντική προσπάθεια για αυτοελέγχο ώστε να εργαστεί σκληρά με σκοπό να κατορθώσει να διαβάσει-καταλάβει το κείμενο ενώ ταυτόχρονα πρέπει να προσπαθήσει πολύ να παραμείνει ακίνητος στο κάθισμα του.
Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε το πόσο μεγάλη πρόκληση ως προς την αυτορρύθμιση είναι αυτή η διαδικασία και να βρίσκουμε τρόπους κάθε φορά είτε να ελαχιστοποιούμε αυτήν την πρόκληση είτε να επιτρέπουμε στον μαθητή να κάνει διαλείμματα προκειμένου να αναπληρώνει την αυτορρυθμιστική του ικανότητα.
Ο αυτοέλεγχος μπορεί να διαδραματίσει τεράστιο ρόλο στη διαδικασία της ανάγνωσης. Πολλοί άνθρωποι με ΔΕΠΥ αγωνίζονται σκληρά «να βάλουν φρένο» στον εαυτό τους σε κάποιες καταστάσεις. Όπως περιγράφει ο Αμερικανός ψυχίατρος Ned Hallowell, ειδικός σε θέματα ΔΕΠΥ, τα άτομα με αυτό το σύνδρομο συχνά αισθάνονται σαν να βρίσκονται σε ένα αμάξι που έχει κινητήρα Ferrari το οποίο όμως έχει φρένα ποδηλάτου. Αυτή η αναντιστοιχία μπορεί να επηρεάσει ένα ευρύ φάσμα πτυχών της ζωής ενός ανθρώπου, και η ανάγνωση είναι μία πτυχή που επηρεάζεται σε εξαιρετικό βαθμό από αυτήν την ‘ασυμφωνία’.
Δυστυχώς, πολλοί μαθητές που έχουν ολοκληρώσει τις πρώτες τάξεις του δημοτικού και που δυσκολεύονται στην ανάγνωση πιστεύουν ότι το να διαβάζει κανείς γρήγορα αποτελεί ένδειξη ότι διαβάζει καλά. Αντί, λοιπόν, τα παιδιά αυτά να επιβραδύνουν για να πραγματοποιήσουν την πράξη της ανάγνωσης σωστά, επιταχύνουν για να δείξουν ότι διαβάζουν καλά. Αυτό μπορεί να γίνει μια κακή συνήθεια που δύσκολα αλλάζει.
Οι αρνητικές ενδείξεις που υποδηλώνουν ότι οι μαθητές δεν κατανοούν το κείμενο που διαβάζουν είναι οι ακόλουθες:
- Διαβάζουν πολύ γρήγορα.
- Παραλείπουν σημεία στίξης.
- Διαβάζουν με λάθος χρωματισμό φωνής.
- Προσθέτουν, παραλείπουν ή τροποποιούν λέξεις.
- Αφαιρούν καταλήξεις / προσφύματα.
- Δεν διαβάζουν σωστά μικρές λειτουργικές λέξεις (π.χ. άρθρα).
- Παραλείπουν γραμμές κατά την ανάγνωση.
- Χάνουν τη σειρά ανάγνωσης και αδυνατούν να εντοπίσουν σε ποιο σημείο του κειμένου βρισκόταν.
- Μαντεύουν τη λέξη μετά την ανάγνωση του πρώτου ήχου.
- Συμπληρώνουν ιδέες αυθόρμητα.
Συχνά, ένας μαθητής με αυτά τα χαρακτηριστικά όταν κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης ενός κειμένου σταματήσει να κατανοεί τα όσα διαβάζει (γιατί, για παράδειγμα, διάβασε λάθος μια πρόταση), εγκαταλείπει την προσπάθεια να «παλέψει» με το κείμενο, η οποία είναι αυτή που θα τον οδηγήσει στο να καταλάβει το νόημα του. Καθώς λοιπόν συνεχίζει την ανάγνωση, δίνει λιγότερη σημασία στην ακρίβεια των όσων διαβάζει. Δηλαδή ο μαθητής αυτός είναι σαν σκοντάφτει κάπου, να πέφτει κάτω και να μην ξανασηκώνεται.
Οι ενήλικοι εκπαιδευόμενοι που έχουν συμπτώματα ΔΕΠΥ εμφανίζουν αναγνωστικές δυσκολίες παρόμοιες με αυτές των παιδιών. Το ενδιαφέρον των ερευνητών όμως σχετικά με τις δυσχέρειες που αυτή η κατηγορία αναγνωστών αντιμετωπίζει είναι αρκετά περιορισμένο παρόλο που αρκετά ζητήματα θα μπορούσαν να διερευνηθούν. Είναι πολύ σύνηθες ενήλικοι αναγνώστες με ΔΕΠΥ να παρασύρονται από τις εσωτερικές σκέψεις τους ή από εξωτερικούς περισπασμούς που υπάρχουν γύρω τους, ιδιαίτερα όταν διαβάζουν κείμενα που δεν άπτονται των ενδιαφερόντων τους ή είναι εντελώς βαρετά για εκείνους.
Επίσης, αποτελεί σύνηθες φαινόμενο να χάνουν το σημείο στο οποίο βρίσκονται αναγνωστικά ή να παραλείπουν λέξεις επειδή αποσπάται οπτικά η προσοχή τους από όλες τις λέξεις που υπάρχουν στη σελίδα, ιδιαίτερα, μάλιστα, όταν τους ζητείται να αναγνώσουν εκτενή κείμενα. Ενδέχεται ακόμη να δυσκολεύονται να εντοπίσουν και να θυμηθούν τα κύρια σημεία του κειμένου που μόλις διάβασαν. Τέλος, υπάρχει το ενδεχόμενο να «θολώσουν» πνευματικά και να αισθανθούν νύστα καθώς διαβάζουν. Η συνύπαρξη της ΔΕΠΥ με τη δυσλεξία είναι, επίσης, συχνό φαινόμενο τόσο στους ενήλικες όσο και στα παιδιά.
Γνωστική Ευελιξία[3]
Η γνωστική ευελιξία είναι μια άλλη βασική επιτελική λειτουργία του εγκεφάλου η οποία αφορά στην ικανότητα του ατόμου να μπορεί να βλέπει τις καταστάσεις που συμβαίνουν γύρω του αλλά και στον ίδιο από πολλές οπτικές γωνίες και να τροποποιεί τη δική του οπτική όπως οι περιστάσεις απαιτούν κάθε φορά.
Η γνωστική ευελιξία περικλείει τις εξής θεμελιώδεις αναγνωστικές δεξιότητες:
- Τη μετάβαση από το επίπεδο της εστίασης της προσοχής για την ανάγνωση λέξεων στο επίπεδο της κατανόησης του νοήματος του κειμένου.
- Την εξέταση των διαφορετικών σημασιών των λέξεων που υπάρχουν στο κείμενο.
- Την αλλαγή της οπτικής γωνίας που ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται τα γεγονότα και τις καταστάσεις καθώς προχωρά η ανάγνωση και αυτός μαθαίνει νέες πληροφορίες.
- Τη σωστή τοποθέτηση του τόνου καθώς ο αναγνώστης διαβάζει λέξεις και προτάσεις.
Μνήμη εργασίας[3]
Η μνήμη εργασίας θεωρείται η τρίτη βασική επιτελική λειτουργία του εγκεφάλου η οποία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο για την αναγνωστική κατανόηση επειδή σχετίζεται με τη συγκράτηση πληροφοριών τη στιγμή που ο αναγνώστης επεξεργάζεται αυτές κατά την πορεία της ανάγνωσης. Είναι, δηλαδή, η ικανότητα που επιτρέπει σε αυτόν να συγκρατεί τις πληροφορίες που μόλις διάβασε ενώ συνεχίζει την ανάγνωση των προτάσεων του κειμένου που έπονται.
Σε ανθρώπους με δυσλεξία η περιορισμένη μνήμη εργασίας θέτει σε αυτούς περαιτέρω προκλήσεις. Κατά την ανάγνωση, οι δυσλεξικοί πρέπει να κατορθώνουν να εστιάζουν πλήρως την προσοχή τους στην αποκωδικοποίηση των λέξεων (διαδικασία που τις περισσότερες φορές εκτυλίσσεται με αργό ρυθμό) ενώ ταυτόχρονα πρέπει να συγκρατούν το νόημα των πληροφοριών που διαβάζουν. Μια δυνατή μνήμη εργασίας επιτρέπει στον αναγνώστη να δημιουργεί στο νου του τη «μεγάλη εικόνα», η οποία είναι απαραίτητη για την εξαγωγή συμπερασμάτων, τη δημιουργία πλαισίου και τη σύνδεση των ιδεών του κειμένου. Αντίθετα, μια περιορισμένη μνήμη εργασίας μπορεί να επηρεάσει τη συγκράτηση των πληροφοριών για αρκετό χρονικό διάστημα μέχρι ο αναγνώστης να καταφέρει να δημιουργήσει μια σφαιρική εικόνα για το κείμενο.
Σωρευτικές επιπτώσεις[3]
Μαθητές με έλλειμμα στη συγκέντρωση προσοχής ή στις επιτελικές λειτουργίες του εγκεφάλου μπορεί να υποφέρουν από τις σωρευτικές επιπτώσεις που αυτές επιφέρουν στις αναγνωστικές δεξιότητες. Εάν οι μαθητές στο σχολείο αδυνατούν διαρκώς να προσέξουν ή η προσοχή τους είναι μονίμως αποσπασμένη, πολύ πιθανόν να υπολείπονται σε γνώσεις και δεξιότητες που αφορούν συγκεκριμένους τομείς της ανάγνωσης.
Ειδικότερα, μαθητές με αδυναμίες στην εστίαση της προσοχής ή στην αποτελεσματική επεξεργασία πληροφοριών δεν έχουν κατακτήσει επαρκώς:
- δεξιότητες απαραίτητες για την ανάγνωση λέξεων
- ένα λεξιλογικό και γνωσιακό υπόβαθρο (vocabulary and background knowledge) ανάλογο με την ηλικία τους
- κανόνες για την ορθή σύνταξη προτάσεων και παραγράφων
- την απαιτούμενη ορολογία για την ακολουθία οδηγιών.
References
[1]Child Mind Institute (2011) Dr. Edward (Ned) Hallowell on ADHD: a Ferrari in Your Brain [youtube] 7 June. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=i5D56Cg7y4I (Accessed: 21 September 2023)
[2]Low, K. (2023) Verywell Mind. ‘How to Read, Retain, and Focus When You Have ADHD’. Available at: https://www.verywellmind.com/remembering-what-youve-read-20692 (Accessed: 15 June 2023)
[3]Tracht, D. (2022) Children and Adults with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. ‘Reading Comprehension and Executive Function’. Available at: https://chadd.org/adhd-news/adhd-news-educators/reading-comprehension-and-executive-function/ (Accessed: 7 June 2023)
Extras
British Dyslexia Association (2018) See dyslexia differently [youtube] 11 February. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=11r7CFlK2sc&t=15s (Accessed: 20 September 2023)
Child Mind Institute (2011) Dr. Edward (Ned) Hallowell on ADHD: a Ferrari in Your Brain [youtube] 7 June. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=i5D56Cg7y4I (Accessed: 21 September 2023)
Committee for Children (2016) Self-Regulation Skills: Why They Are Fundamental [youtube] 2 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=m4UGDaCgo_s (Accessed: 19 September 2023)
Howcast (2011) Why Is Reading Fluency Critical? | Reading Lessons [youtube] 17 June. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=F-Y16QWR8H8 (Accessed: 26 September 2023)
Langer N., Benjamin C., Becker B.L.C., Gaab N. (2019) Comorbidity of reading disabilities and ADHD: Structural and functional brain characteristics, Human brain mapping, 40(9), pp. 2677-2698. doi: https://doi.org/10.1002/hbm.24552
McGraw Hill PreK-12 (2017) Why Fluency is a Foundational Skill With Dr. Jan Hasbrouck [youtube] 2 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=2xcK3_Wev9Y (Accessed: 26 September 2023)
Reading Rockets (2018) Sylvia Diehl: Executive functioning and reading comprehension [youtube] 17 December. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=yhD3-51_dQk (Accessed: 25 September 2023)
Reynolds Journalism Institute (2018) Infographics: What is ADHD? [youtube] 1 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=Rfcdx3qm77M (Accessed: 14 September 2023)
Understood (2017) What Is Slow Processing Speed? [youtube] 25 May. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=HFa33hpMU_I (Accessed: 26 September 2023)
