- 22 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 1 Λεπτά Διάβασμα
26. Τι είναι η αυτορρύθμιση;
Αυτορρύθμιση είναι η ικανότητα να παραμένουμε ήρεμοι, να ελέγχουμε τα έντονα συναισθήματα που μπορεί κάποιες φορές να αισθανόμαστε, να προσαρμοζόμαστε και να ανταποκρινόμαστε κατάλληλα στα ερεθίσματα του περιβάλλοντός μας. Στα παιδιά, ειδικότερα, η αυτορρύθμιση είναι σημαντική γιατί αποτελεί προϋπόθεση ώστε αυτά να έχουν καλή σχολική επίδοση, να συνάπτουν φιλίες και η καθημερινότητα τους στο σπίτι να είναι ομαλή.
Η αυτορρύθμιση βοηθά τους μαθητές να νιώθουν ικανοποίηση κάθε φορά που διαπιστώνουν ότι είναι σε θέση να χειρίζονται καταστάσεις, γεγονός που συμβάλλει στο να αισθάνονται καλά με τον εαυτό τους.
Ορισμένα παραδείγματα αυτορρυθμισμένων συμπεριφορών είναι τα ακόλουθα:
- Να μπορεί το παιδί να χειρίζεται έντονα συναισθήματα όπως απογοήτευση, απογοήτευση ή αμηχανία.
- Να είναι σε θέση να ηρεμεί μετά από κάποιο συναρπαστικό γεγονός που έχει βιώσει.
- Να μπορεί να επανεστιάζει την προσοχή του μετά την ολοκλήρωση κάποιας εργασίας και την έναρξη μιας άλλης.
- Να είναι σε θέση να ελέγχει τις παρορμήσεις του.
- Να συμπεριφέρεται σωστά και να έχει καλές σχέσεις με τους συμμαθητές τους.
Η ικανότητα της αυτορρύθμισης ξεκινά συνήθως μεταξύ τριών και επτά ετών. Τότε είναι που τα παιδιά αρχίζουν να αλλάζουν και να εμφανίζουν αυτορρυθμιζόμενες συμπεριφορές, και όχι αντανακλαστικές, που επιδείκνυαν μέχρι πρότινος.
Στα παιδιά, παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν στην διαταραχή της αυτορρύθμισης είναι όταν αρρωσταίνουν, κουράζονται ή να βιώνουν αλλαγές στη ρουτίνα τους.
Επίσης, νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) ή οι μαθησιακές δυσκολίες, μπορεί να προκαλέσουν δυσκολίες στην αυτορρύθμιση. Από την άλλη πλευρά, στους ενήλικες, το χρόνιο στρες είναι ένας παράγοντας που ενδέχεται να επηρεάσει αυτήν την ικανότητα.
Αυτορρύθμιση και ανάπτυξη του εγκεφάλου
Ας φανταστούμε ότι ο εγκέφαλος αποτελείται από δύο διαφορετικά αλλά εξίσου σημαντικά μέρη: από το κατώτερο μέρος και το ανώτερο μέρος.
Το κατώτερο μέρος του εγκεφάλου, που περιλαμβάνει το εγκεφαλικό στέλεχος και το μεταιχμιακό σύστημα, ελέγχει τις βασικές λειτουργίες του σώματός μας (π.χ. τους καρδιακούς παλμούς και την αναπνοή) και την αντίδρασή μας σε έντονα στρεσογόνες καταστάσεις (όταν, για παράδειγμα, ενεργοποιείται ο μηχανισμός αντίδρασης “fight, flight, freeze”). Όταν το κατώτερο μέρος του εγκεφάλου κάποια στιγμή αντιληφθεί ότι κάποιος κίνδυνος παραμονεύει, ωθεί τον άνθρωπο να δράσει πριν ακόμα προλάβει να σκεφτεί τι ακριβώς είναι πρέπον να κάνει.
Αυτή η άμεση κινητοποίηση του ενστίκτου της επιβίωσης, που εκδηλώνεται στο ανθρώπινο σώμα μέσω του πανικού και της απελευθέρωσης αδρεναλίνης, μπορεί να είναι σωτήρια για εκείνον.
Το πρόβλημα προκύπτει όταν το κατώτερο μέρος του εγκεφάλου ερμηνεύει λανθασμένα το καθημερινό άγχος ως κίνδυνο.
Όταν τα παιδιά δεν έχουν τις απαραίτητες δεξιότητες για να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του περιβάλλοντός τους, τα έντονα συναισθήματα που βιώνουν μπορεί να τα ωθούν στο να αντιδρούν χωρίς δεύτερη σκέψη.
Εάν αυτή η κατάσταση αφεθεί να διαιωνίζεται, μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικές, συναισθηματικές, συμπεριφορικές και ακαδημαϊκές δυσκολίες και προκλήσεις για τα παιδιά.
Όταν οι άνθρωπος αισθάνεται ασφάλεια και χαλαρότητα, είναι σε θέση να χρησιμοποιεί αποτελεσματικά το ανώτερο μέρος του εγκεφάλου του, που περιλαμβάνει τον προμετωπιαίο φλοιό, και το οποίο επιτρέπει την αυτογνωσία και τον αυτοέλεγχο.
Το ανώτερο τμήμα του εγκεφάλου επιτρέπει στον άνθρωπο να κάνει για λίγο μια σύντομη παύση και να σκεφτεί πριν προβεί στην οποιαδήποτε ενέργεια κάθε φορά.
Κατά τη διάρκεια αυτής της παύσης, μπορεί να «ζυγίσει» καταστάσεις, να εξετάσει άλλες εκδοχές, να συμπάσχει με άλλους ανθρώπους που είναι ή έχουν βρεθεί στη θέση του, να σχεδιάσει τα επόμενα βήματα κινήσεων, να συλλογιστεί, να πάρει τις κατάλληλες αποφάσεις και να επιλύσει τα προβλήματα που έχουν προκύψει.
Με άλλα λόγια, η ανάπτυξη του ανώτερου τμήματος του εγκεφάλου καθορίζει το πόσο ικανός είναι ο άνθρωπος να αυτορρυθμίζεται.
Το ανώτερο τμήμα του εγκεφάλου χρειάζεται χρόνο για να αναπτυχθεί πλήρως. Στην πραγματικότητα, η ολοκλήρωση της ανάπτυξης διαρκεί μέχρι και τα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής, γεγονός που σημαίνει ότι παιδιά μικρότερης ηλικίας έχουν μεγαλύτερη δυσκολία ως προς την αυτορρύθμιση (αναφορικά με την αντίληψη των καταστάσεων που συμβαίνουν γύρω τους και την ικανότητα προσαρμογής τους σε νέα δεδομένα) σε σχέση με τα μεγαλύτερα παιδιά.
Το περιβάλλον πυροδοτεί εύκολα εκρήξεις στα πολύ μικρά παιδιά και όταν αυτά πλημμυρίζονται από έντονα αισθήματα (π.χ. λύπης, φόβου κ.λπ.) ξεσπούν ή καταρρέουν συναισθηματικά, γιατί δυσκολεύονται να διαχειριστούν τις όποιες αλλαγές διαδραματίζονται γύρω τους και να προσαρμοστούν σε αυτές.
Η συχνή ή η έντονα προκλητική συμπεριφορά των μικρών παιδιών, πολλές φορές, αποτελεί ένδειξη ότι αυτά δεν διαθέτουν τις απαραίτητες δεξιότητες προκειμένου να μπορούν να ηρεμούν (δηλαδή να ρυθμίζονται) κάθε φορά που «πολιορκούνται» από έντονα συναισθήματα.
Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν και ο εγκέφαλός τους αναπτύσσεται, γίνονται πιο ικανά να διαχειρίζονται τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές τους. Γίνονται, δηλαδή, καλύτεροι στο να κάνουν αυτό που κάθε φορά τους ζητείται, ακόμα και όταν δεν θέλουν﮲ να επιδεικνύουν προσοχή και να αναχαιτίζουν οποιοδήποτε ερέθισμα προσπαθεί να τους αποσπάσει την προσοχή﮲ να παραμένουν συγκεντρωμένοι στους στόχους τους και να περιμένουν υπομονετικά να αποκτήσουν ό,τι επιθυμούν.
Αυτορρύθμιση και νευροαναπτυξιακές διαταραχές
Οι δυσκολίες σχετικά με την ικανότητα αυτορρύθμισης είναι πιο συχνές στα παιδιά που έχουν νευροαναπτυξιακές διαταραχές. Οι μαθησιακές δυσκολίες και η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) επηρεάζουν την ανάπτυξη του εγκεφάλου.
Για παράδειγμα, η ανάπτυξη του προμετωπιαίου φλοιού, που βρίσκεται στο ανώτερο τμήμα του εγκεφάλου, σε παιδιά με ΔΕΠΥ αναπτύσσεται πιο αργά ―έως και 30% ή και περισσότερο― από ότι σε παιδιά που δεν έχουν ΔΕΠΥ. Αυτό σημαίνει ότι ένα δεκάχρονο παιδί με ΔΕΠΥ μπορεί να έχει δεξιότητες αυτορρύθμισης όπως ένα τυπικά αναπτυσσόμενο (νευροτυπικό) επτάχρονο παιδί.
Τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες ή/και ΔΕΠΥ χρειάζονται περισσότερη υπομονή και υποστήριξη καθώς «παλεύουν» με την αυτορρύθμιση, τη γλώσσα, τη γνωστική επεξεργασία, τις επιτελικές δυσχέρειες ή/και άλλες προκλήσεις.
Αυτορρύθμιση: η «δεξαμενή» αποθεμάτων ενέργειας
Ας φέρουμε στο νου μας το ρεζερβουάρ του αυτοκίνητό μας. Εμείς ως οδηγοί πρέπει να το παρακολουθούμε και να το εφοδιάζουμε τακτικά προτού αδειάσει, ώστε να μπορεί να λειτουργεί κανονικά. Όπως λοιπόν η δεξαμενή της βενζίνης, έτσι και η αυτορρύθμιση αντλεί ενέργεια από μια «δεξαμενή» πόρων, η ποσότητα των οποίων είναι συγκεκριμένη.
Τα παιδιά πρέπει να αισθάνονται καλά και να έχουν την ενέργεια που είναι απαραίτητη για εκείνα προκειμένου να διαχειρίζονται τα έντονα συναισθήματα από τα οποία μπορεί να κατακλύζονται κάθε φορά. Είναι σημαντικό για τα παιδιά να συμμετέχουν σε περισσότερες δραστηριότητες που είναι ευχάριστες για εκείνα στις οποίες μπορούν να βιώσουν χαρά, επιτυχία και να αισθανθούν υπερήφανα για τον εαυτό τους.
Αυτές οι θετικές εμπειρίες θα ανεφοδιάζουν το «ρεζερβουάρ» της ρύθμισής τους, ώστε να έχουν την ενέργεια που χρειάζονται για να μπορούν να διαχειρίζονται καταστάσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας. Τα αποθέματα ενέργειας των παιδιών αλλάζουν κατά τη διάρκεια της ημέρας ανάλογα με την έκθεση αυτών σε ευχάριστες δραστηριότητες (οι οποίες, όπως αναφέρθηκε, ανεφοδιάζουν το «ρεζερβουάρ» τους) και σε στρεσογόνες καταστάσεις (οι οποίες το αδειάζουν).
Πρέπει όλοι, γονείς και εκπαιδευτικοί, να διασφαλίζουμε ότι οι στόχοι προς υλοποίηση που θέτουμε για τα παιδιά σχετικά με την σχολική τους επίδοση, σχετικά με τις οικιακές δουλειές και τις λοιπές δραστηριότητες που τους αναθέτουμε να κάνουν δεν υπερβαίνουν σε καμία περίπτωση τα αποθέματα των εσωτερικών πόρων που εκείνα διαθέτουν ώστε να μπορούν να αντεπεξέρχονται.
Αυτορρύθμιση και σχολική μελέτη: ο ρόλος των γονέων
Το κλειδί για την εκμάθηση δεξιοτήτων αυτορρύθμισης, σύμφωνα με τον Αμερικανό κλινικό ψυχολόγο Dr. Matthew Rouse, δεν είναι να αποφεύγονται καταστάσεις που είναι δύσκολο να χειριστούν τα παιδιά, αλλά να καθοδηγούνται τα παιδιά μέσω αυτών και να τους παρέχεται ένα υποστηρικτικό πλαίσιο (scaffolding) μέχρι να μπορέσουν να χειριστούν αυτές τις προκλήσεις μόνοι τους.
Μια κατάσταση που μπορεί να προκαλέσει έντονα αρνητικά συναισθήματα σε έναν μαθητή είναι μία δύσκολη εργασία που μπορεί να έχει αναθέσει το σχολείο, π.χ. στο μάθημα των μαθηματικών. Εάν ένας γονέας βρίσκεται συνεχώς πάνω από κεφάλι του μαθητή, κινδυνεύει να αναλάβει εκείνος τον ρυθμιστικό ρόλο που πρέπει κανονικά ο ίδιος ο μαθητής να αποκτήσει.
Ο Dr Rouse εξηγεί: «Αντί το παιδί να συνειδητοποιήσει ότι η δουλειά που πρέπει να κάνει για την εργασία στα μαθηματικά είναι επίπονη και αντί να βρει τρόπους να τη διαχειριστεί, αυτό που το παιδί αντιλαμβάνεται είναι ότι ο γονιός του προκαλεί αισθήματα ματαίωσης, γιατί εξαναγκάζεται να την κάνει αντί για εκείνο».
Το σωστό υποστηρικτικό πλαίσιο (scaffolding) σε αυτήν την περίπτωση είναι ο γονιός να βοηθήσει το παιδί σε μία από τις πολλές εργασίες που έχει για το σπίτι και στη συνέχεια να περιμένει από το ίδιο να δοκιμάσει μόνο του να επιλύσει τις υπόλοιπες. Εάν ο μαθητής αισθάνεται απογοήτευση, μπορεί να σηκώνεται για λίγο, να πίνει ένα ρόφημα και ο γονιός μπορεί να χρονομετρά τα περιοδικά διαλείμματα του παιδιού και να ελέγχει τον μαθητή κατά διαστήματα επαινώντας τον για τις προσπάθειές του.
Ο Dr Rouse θεωρεί ότι το οικογενειακό περιβάλλον είναι το πιο σημαντικό κομμάτι για την βελτίωση των αυτορρυθμιστικών δεξιοτήτων του παιδιού.
Δυσχέρειες στην αυτορρυθμιστική ικανότητα των παιδιών: η πρέπουσα αντίδραση των ενηλίκων γενικά
Τα παιδιά δεν μπορούν πάντα να διαχειριστούν τα έντονα συναισθήματα που βιώνουν (π.χ. λύπη, φόβο κ.λπ.) και ίσως να φαίνονται αγχωμένα, ευέξαπτα, παρορμητικά, καταστροφικά ή επιθετικά. Όταν είναι σαστισμένα μπορεί να εκδηλώνουν αυτό τους το συναίσθημα είτε με μία συμπεριφορά που είναι ορατή σε εμάς είτε με το να στρέφονται προς τον εαυτό τους, χωρίς εμείς να μπορούμε να το αντιληφθούμε.
Εάν η έλλειψη ρυθμιστικών δεξιοτήτων είναι η αιτία της συναισθηματικής κατάρρευσης των παιδιών, η τιμωρία που ενδεχομένως οι ενήλικοι τους επιβάλουν δεν θα «διδάξει» σε αυτά τις απαιτούμενες δεξιότητες ώστε να κατορθώνουν εκείνα να παραμείνουν ήρεμα, να αντεπεξέρχονται και να προσαρμόζονται στις εκάστοτε αλλαγές που προκύπτουν κάθε φορά.
Αντίθετα, η τιμωρία πιθανότατα θα απογοητεύσει περισσότερο τα παιδιά, θα τα οδηγήσει σε αισθήματα ντροπής και αποτυχίας αλλά και θα ενισχύσει την προκλητική τους συμπεριφοράς. Η ενισχυμένη προκλητική συμπεριφορά μπορεί, επίσης, να προκαλέσει τριγμούς στη σχέση γονέα/δασκάλου και να τροφοδοτήσει γρήγορα έναν κύκλο άγχους σε όλα τα εμπλεκόμενα πρόσωπα.
Εν μέσω μίας συναισθηματικής έκρηξης ή κατάρρευσης κάποιου παιδιού, όλοι οι ενήλικοι που είναι παρόντες καλούνται να ελέγχουν τον εαυτό τους και τις αντιδράσεις τους, γιατί τα παιδιά έχουν την τάση να γίνονται καθρέπτης του άγχους και των συναισθημάτων που κυριαρχούν στους ενήλικες. Πρέπει να κατορθώνουν να παραμένουν σε κατάσταση ηρεμίας γιατί μόνο έτσι μπορούν να αντιδράσουν αποτελεσματικότερα και με διορατικότητα, συμπόνια και υπομονή απέναντι στα παιδιά.
Όλοι οι ενήλικοι πρέπει να έχουν υπόψη τους ότι το ανώτερο τμήμα του εγκεφάλου των παιδιών είναι ακόμα υπό διαμόρφωση. Επομένως, κάθε φορά που αυτά είναι σε κατάσταση συναισθηματικής απορρύθμισης, το κατώτερο τμήμα του εγκεφάλου τους ηγείται προσωρινά της ικανότητά τους να ελέγχουν τον εαυτό τους και, για αυτόν τον λόγο, αισθάνονται «πολιορκημένοι» από τα έντονα συναισθήματα που τους κατακλύζουν.
Οι ενήλικοι πρέπει να αποδεχθούν ότι τα παιδιά χρειάζονται χρόνο και υποστήριξη για να μάθουν και να εξασκούν τις απαιτούμενες κάθε φορά ρυθμιστικές δεξιότητες. Είναι σημαντικό να γίνονται οι ίδιοι το σωστό μοντέλο αυτορρύθμισης για εκείνα παραμένοντας ήρεμοι και νηφάλιοι. Τέλος, πρέπει να τονιστεί ότι είναι εξαιρετικά επωφελές για τα παιδιά όταν οι ενήλικοι τους παρέχουν ενσυναίσθηση και, γενικά, όταν δίνουν αξία στα συναισθήματά των παιδιών.
Για να ενισχυθεί η ανάπτυξη των ρυθμιστικών δεξιοτήτων στα παιδιά οι ενήλικοι οφείλουν να προσπαθούν να προσφέρουν σε αυτά σωστή δομή και συνέπεια σε ό,τι ζητούν από εκείνα να φέρουν εις πέρας. Πρέπει, δηλαδή, να ενημερώνουν τα παιδιά σχετικά με τα όσα τα ίδια πρέπει να αναμένουν ως προς τα καθήκοντα που έχουμε σκοπό να τους αναθέσουμε αλλά, επίσης, πρέπει να τα πληροφορήσουμε σχετικά με τι αναμένουμε εμείς από εκείνα να κάνουν.
Η καθιέρωση ρουτινών, η σαφής διατύπωση κανόνων και ο από κοινού σχεδιασμός δραστηριοτήτων με τα παιδιά είναι μερικές πρακτικές που βοηθούν στη μείωση του άγχους, γιατί ευνοούν την προβλεψιμότητα.
References
Rouse, M.H, (2023) Child Mind Institute. ‘How Can We Help Kids With Self-Regulation?’. Available at: https://childmind.org/article/can-help-kids-self-regulation/ (Accessed: 30 April 2023)
Yoo, C. (no date) Foothills Academy. ‘How to support self-regulation difficulties in children’. Available at: https://www.foothillsacademy.org/community/articles/self-regulation-difficulties (Accessed: 14 June 2023)
Extras
Braive (2016) The Fight Flight Freeze Response [youtube] 31 March. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=jEHwB1PG_-Q (Accessed: 24 June 2023)
Committee for Children (2016) Self-Regulation Skills: Why They Are Fundamental [youtube] 2 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=m4UGDaCgo_s (Accessed: 19 September 2023)
Different Minds (2021) What is neurodiversity? [youtube] 1 September. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=xsfml3yVh1g (Accessed: 14 September 2023)
Edutopia (2019) Teaching Self-Regulation by Modeling [youtube] 14 January. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=UD9m5n-ZpB0 (Accessed: 19 September 2023)
Psych Hub (2021) How to Treat ADHD [Without Medication] [youtube] 25 May. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=cvxULrV5qT4 (Accessed: 26 September 2023)
SOAR Learning (2017) Your Child’s ADHD Circuit: How ADHD Works #ADHD [youtube] 28 September. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=suEjXwnxaYY (Accessed: 14 September 2023)
WebMD (2017) The Brain on ADHD | WebMD [youtube] 3 March. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=EpfeWrkV3os (Accessed: 14 September 2023)
