- 22 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 42 Δευτ. Διάβασμα
24. Διδακτικές προσεγγίσεις για την αποτελεσματικότερη κατάκτηση της ανάγνωσης
Ο καθηγητής ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Stanford στις ΗΠΑ Bruce McCandliss διαπίστωσε σε δική του ακαδημαϊκή έρευνα ότι οι αρχάριοι αναγνώστες που εστιάζουν στην αντιστοιχία γραμμάτων-ήχων ή στην εκμάθηση της γλώσσας μέσω της διδασκαλίας των φωνημάτων (phonics) αυξάνουν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου τους στην περιοχή που είναι καλύτερα συνδεδεμένη (wired) για την πραγματοποίηση της ανάγνωσης.
Η έρευνα διερεύνησε τον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος ανταποκρίνεται σε διαφορετικές μεθόδους διδασκαλίας του μηχανισμού της ανάγνωσης.
Η συγκεκριμένη μελέτη παρέχει μερικές πρώτες ενδείξεις ότι μια συγκεκριμένη στρατηγική διδασκαλίας για την ανάγνωση έχει άμεση επίδραση στους νευρώνες του εγκεφάλου. Με άλλα λόγια, για να αναπτύξουν δεξιότητες ανάγνωσης, οι μαθητές διδάσκονται να λένε «γ-α-τ-α» γιατί αυτή η διαδικασία κινητοποιεί τα βέλτιστα κυκλώματα/δίκτυα που διαθέτει ο εγκέφαλος σε σχέση με το εάν τα παιδιά καθοδηγούνταν να απομνημονεύουν ολόκληρη τη λέξη «γάτα». Και, σύμφωνα με την παρούσα μελέτη, αυτές οι διαφορές [ως προς την εγκεφαλική δραστηριότητα] που επιφέρει η διδασκαλία εμφανίζονται ακόμη και μελλοντικά, όταν δηλαδή οι μαθητές συναντούν ξανά τη λέξη.
Τέλος, η μελέτη παρέχει στους επιστήμονες ενδείξεις ότι μια συγκεκριμένη στρατηγική διδασκαλίας για την εκμάθηση της ανάγνωση έχει άμεση επίδραση στους νευρώνες του εγκεφάλου. Η έρευνα μπορεί, τελικά, να οδηγήσει στον σχεδιασμό καλύτερων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων ώστε να βοηθηθούν καλύτερα οι αναγνώστες που δυσκολεύονται να διαβάσουν.
Εκπαιδευτικές στρατηγικές
Οι θεωρίες για την ανάπτυξη της ανάγνωσης έχουν υποστηρίξει από παλαιότερα τη σημασία εκμάθησης της γλώσσας μέσω της διδασκαλίας των φωνημάτων, ειδικά για τους πολύ μικρούς μαθητές και τους μαθητές που δυσκολεύονται να διαβάσουν. Ωστόσο, η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο οι εγκεφαλικοί μηχανισμοί επηρεάζονται από τις διδακτικές επιλογές του δασκάλου είναι ένα αρκετά πρόσφατο εγχείρημα, σύμφωνα με τον McCandliss.
Όμως, καθώς το πεδίο της εκπαιδευτικής νευροεπιστήμης μεγαλώνει, τόσο οι ερευνητές του ανθρώπινου εγκεφάλου όσο και οι εκπαιδευτικοί ερευνητές μπορούν να βελτιώσουν τις γνώσεις τους σχετικά με το πώς οι εκπαιδευτικές στρατηγικές μπορούν να αξιοποιηθούν καλύτερα ώστε να υποστηρίξουν τις εγκεφαλικές αλλαγές που αποτελούν τη βάση της ανάπτυξης της μάθησης, πρόσθεσε.
Στην παρούσα μελέτη, οι ερευνητές επινόησαν μια δική τους γραπτή γλώσσα και σύγκριναν εάν οι λέξεις που είχαν εφεύρει αφομοιώνονταν από τους συμμετέχοντες μέσω της διδασκαλίας της αντιστοιχίας γραμμάτων-ήχων (letter-to-sound instruction) ή εάν οι λέξεις μαθαίνονταν μέσω της μεθόδου κατά την οποία το νόημα καθεμιάς από αυτές συσχετίζεται με ολόκληρη τη λέξη (whole-word association method). Μετά την εκμάθηση πολλών λέξεων κατόπιν εφαρμογής και των δύο προσεγγίσεων, οι λέξεις που [οι συμμετέχοντες στην έρευνα] κατακτούσαν παρουσιάζονταν σε ένα τεστ ανάγνωσης ενώ [οι ερευνητές] παρακολουθούσαν τα εγκεφαλικά κύματα κατά την επίλυση αυτού.
Η επιστημονική ομάδα του McCandliss χρησιμοποίησε μια τεχνική «χαρτογράφησης» του εγκεφάλου που επέτρεπε σε αυτούς να αποτυπώνουν τις εγκεφαλικές αποκρίσεις (responses) για τις λέξεις που οι συμμετέχοντες είχαν πρόσφατα μάθει, οι οποίες ήταν κυριολεκτικά πιο γρήγορες από το ανοιγοκλείσιμο του ματιού. Οι ερευνητές ισχυρίζονται ότι αυτές οι πολύ γρήγορες αποκρίσεις του εγκεφάλου επηρεάστηκαν από τον τρόπο με τον οποίο οι συμμετέχοντες τις έμαθαν.
Ειδικότερα, οι λέξεις που εκείνοι μάθαιναν μέσω της μεθόδου συσχέτισης γραμμάτων-ήχων (letter-to-sound instruction) προκάλεσαν τη δραστηριότητα νευρώνων που πρόσκεινται προς την αριστερή πλευρά του εγκεφάλου. (Το αριστερό ημισφαίριο περιλαμβάνει οπτικές και γλωσσικές περιοχές). Αντίθετα, οι λέξεις που οι συμμετέχοντες μάθαιναν μέσω της συσχέτισης νοήματος-ολόκληρης λέξης (whole-word association method) προκάλεσαν τη δραστηριότητα νευρώνων που πρόσκεινται προς την αριστερή πλευρά του εγκεφάλου.
Ο McCandliss σημείωσε ότι αυτή η ισχυρή εμπλοκή του αριστερού ημισφαιρίου κατά την πρώιμη αναγνώριση λέξεων είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα των ευχερών αναγνωστών και είναι κάτι που λείπει από παιδιά και ενήλικες που δυσκολεύονται να διαβάσουν.
Επί προσθέτως, διαπιστώθηκε στη συνέχεια ότι οι συμμετέχοντες στη έρευνα ήταν σε θέση να διαβάζουν νέες λέξεις που δεν είχαν ξαναδεί ποτέ με την προϋπόθεση ότι αυτές ακολουθούσαν τα ίδια μοτίβα συσχέτισης γραμμάτων-ήχων στα οποία εκείνοι είχαν μάθει να εστιάζουν. Μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτου, η διαδικασία αποκρυπτογράφησης της κάθε νέας λέξης κινητοποιούσε τις [γνωστικές] διαδικασίες στο αριστερό ημισφαίριο. «Ιδανικά, αυτό είναι το εγκεφαλικό κύκλωμα [δηλ. το αριστερό] που φιλοδοξούμε να ενεργοποιήσουμε στους αρχάριους αναγνώστες» τονίζει ο McCandliss.
Από την άλλη πλευρά, όταν συμμετέχοντες απομνημόνευαν ολόκληρες τις λέξεις [whole-word association], διαπιστώθηκε ότι είχαν μάθει επαρκώς να αναγνωρίζουν αυτές στο τεστ ανάγνωσης, αλλά το κύκλωμα του εγκεφάλου που εμπλεκόταν σε αυτό το είδος μάθησης ήταν διαφορετικό, προκαλώντας ηλεκτροφυσιολογικές αποκρίσεις που ήταν προσκείμενες προς τα κυκλώματα του δεξιού ημισφαιρίου.
«Αυτές οι δύο αντικρουόμενες μεταξύ τους διδακτικές προσεγγίσεις δύνανται να έχουν διαφορετική επίδραση στις εγκεφαλικές αποκρίσεις των μικρών μαθητών επειδή τους ενθαρρύνουν να εστιάζουν την προσοχή τους με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά», λέει ο McCandliss. «Είναι σαν να αλλάζει ταχύτητα το μυαλό. Δηλαδή, όταν κάποιος εστιάζει την προσοχή του σε διαφορετικές πληροφορίες που αφορούν μια λέξη, ουσιαστικά, ενισχύει διαφορετικά εγκεφαλικά κυκλώματα».
Ενώ πολλοί εκπαιδευτικοί χρησιμοποιούν την διδασκαλία των φωνημάτων (phonics) προκειμένου να διδάξουν ανάγνωση, κάποιοι από αυτούς μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικοί στο έργο τους από ότι κάποιοι άλλοι, αναφέρει ο McCandliss.
«Αν οι μαθητές εξακολουθούν να δυσκολεύονται στην ανάγνωση παρότι λαμβάνουν εκπαιδευτική καθοδήγηση πάνω στη εκμάθηση της γλώσσας μέσω της διδασκαλίας των φωνημάτων [phonics], αυτό ίσως οφείλεται στον τρόπο με τον οποίο ζητείται από αυτούς να εστιάζουν την προσοχή τους τόσο στους ήχους των λέξεων που εκφέρονται προφορικά όσο και κατά τη συσχέτιση που πρέπει να κάνουν ανάμεσα στους ήχους και τα γράμματα των λέξεων όταν δίνονται οπτικά».
Ο καθηγητής συνεχίζει: «Ακόμα και εάν κατευθύνουμε την εστίαση της προσοχής σε αναλογία που μπορεί να μοιάζει είτε λίγο μεγαλύτερη είτε λίγο μικρότερη από το μέγεθος ενός μικρού κόκκου, η επίδραση που αυτή μπορεί να έχει στο πόσο καλά μαθαίνουμε κάτι είναι μεγάλη».
Η καταγραφή των εγκεφαλικών κυμάτων
Στην παρούσα μελέτη συμμετείχαν 16 εγγράμματοι ενήλικοι. Όλοι οι συμμετέχοντες διδάσκονταν τις νέες λέξεις που οι επιστήμονες είχαν επινοήσει με δύο διαφορετικούς τρόπους, όπως ακριβώς δηλαδή συμβαίνει και σε κάθε τυπικό μαθητή που μαθαίνει καινούργιες γνώσεις από διαφορετικούς δασκάλους ή που προσπαθεί να κατακτήσει λέξεις που δεν ακολουθούν κάποιον γενικό κανόνα με αποτέλεσμα να πρέπει να «συμμορφώνεται» με την μέθοδο αντιστοίχισης του κάθε γράμματος στον ήχο που αυτός έχει (π.χ. η αγγλική λέξη ‘yacht’).
Η νέα γραπτή γλώσσα βασίστηκε σε γραμμικά χαρακτηριστικά που σχημάτιζαν σύμβολα τα οποία αντιπροσώπευαν τα διαφορετικά γράμματα του νέου αλφαβήτου [που οι ερευνητές κατασκεύασαν]. Τα σύμβολα ενώθηκαν για να αντιστοιχούν σε μια ξεχωριστή οπτική λέξη. Η μόνη διαφορά μεταξύ των δύο συνθηκών εκπαίδευσης ήταν ένα σύνολο οδηγιών που δίνονταν στους συμμετέχοντες [στην αρχή] οι οποίες ενθάρρυναν αυτούς να προσεγγίσουν την εκμάθηση των λέξεων με έναν από τους δύο τρόπους.
Η μια οδηγία ζητούσε από τους συμμετέχοντες να μάθουν την κάθε λέξη επιλέγοντας καθένα από τα σύμβολα των τριών γραμμάτων και ταιριάζοντας τα με τον αντίστοιχο ήχο στην προφορική λέξη. Η άλλη οδηγία επικεντρωνόταν στη διδασκαλία του συσχετισμού ολόκληρων των λέξεων που οι συμμετέχοντες έβλεπαν σε γραπτή μορφή με την αντίστοιχη λέξη στον προφορικό λόγο [whole-word association].
Μετά την ολοκλήρωση της εκπαίδευσης, οι συμμετέχοντες συνδέθηκαν με έναν ηλεκτροεγκεφαλογράφο [μέσω της τοποθέτησης στο κρανίο τους ενός ειδικού σκούφου/κουκούλα στην εσωτερική επιφάνεια του οποίου υπήρχαν προσαρμοσμένοι αισθητήρες], ο οποίος παρακολουθούσε τα εγκεφαλικά τους κύματα τη στιγμή που εκείνοι έλυναν το τεστ ανάγνωσης με τις λέξεις-σύμβολα που μόλις είχαν μάθει.
Ακολουθώντας το εκπαιδευτικό μοτίβο της συσχέτισης γραμμάτων-ήχων οι συμμετέχοντες δοκιμάστηκαν, επίσης, και ως προς την ικανότητά τους να διαβάζουν νέες λέξεις που απαρτίζονται από τα ίδια γράμματα.
«Όταν [εμείς οι ερευνητές] κοιτάξαμε κάτω από την κουκούλα, διαπιστώσαμε ότι οι συμμετέχοντες κατόρθωσαν να μάθουν να διαβάζουν και με τις δύο μορφές διδασκαλίας. Από την ενεργοποίηση του εγκεφάλου, όμως, φάνηκε ότι η μάθηση έγινε με πολύ διαφορετικό τρόπο. Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας τονίζουν την σπουδαιότητα της άποψης ότι ο τρόπος με τον οποίο ένας μαθητής εστιάζει την προσοχή του κατά τη διάρκεια της μάθησης έχει ισχυρό αντίκτυπο σε ό,τι του ζητείται να μάθει» καταλήγει ο McCandliss.
References
McCandliss, B. (2015) ‘Hemispheric specialization for visual words is shaped by attention to sublexical units during initial learning’, Brain and Language, 145–146, pp. 23-33. doi: https://doi.org/10.1016/j.bandl.2015.04.001
Wong, M. (2015) Stanford News. ‘Stanford study on brain waves shows how different teaching methods affect reading development.’ Available at: https://news.stanford.edu/2015/05/28/reading-brain-phonics-052815/ (Accessed: 30 March 2023)
Extras
BrainFacts.org (2018) Ride the (Brain) Wave [youtube] 24 April. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=8CejGESrRkc (Accessed: 29 September 2023)
