- 22 Ιαν, 2024
- 0 Σχόλια
- 1 Λεπτά Διάβασμα
21. Η ανάγνωση και ο ανθρώπινος εγκέφαλος
Προϋποθέσεις για την πραγματοποίησης της ανάγνωσης[1]
«Για να μπορεί ένα παιδί να μάθει να διαβάζει πρέπει να μπορούν να πραγματοποιηθούν σταδιακά πολλές διαδικασίες ώστε να μπορεί να κατανοεί ό,τι διαβάζει» λέει η Nadine Gaab, αναπληρώτρια καθηγήτρια παιδιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης. «Πρέπει να μπορεί να αποκωδικοποιεί τις λέξεις [ενός κειμένου], να συγκρατεί αυτές που μόλις αποκωδικοποίησε, να γνωρίζει τη σημασία τους και να διαβάζει με ευχέρεια ώστε να είναι σε θέση να κατανοεί ολόκληρη την παράγραφο. Όταν αυτά συνενωθούν, η αναγνωστική κατανόηση είναι επιτυχής» λέει η Gaab.
Από τη βρεφική ηλικία, τα παιδιά πρέπει να μάθουν να επεξεργάζονται τους γλωσσικούς ήχους. Από την έναρξη της φοίτησης στο νηπιαγωγείο ή την προσχολική ηλικία, πρέπει να μάθουν να επεξεργάζονται φωνολογικά τις λέξεις. Δηλαδή, πρέπει να είναι ικανά να χειρίζονται τους ήχους της γλώσσας, όπως να προσθέτουν ή να διαγράφουν ήχους με σκοπό να δημιουργούν λέξεις (π.χ. πένα, ένα.)
Πρέπει, στη συνέχεια, να μάθουν να διαβάζουν μεμονωμένες λέξεις και να αναπτύσσουν το λεξιλόγιο που είναι απαραίτητο ώστε να αναγιγνώσκουν και να κατανοούν προτάσεις και παραγράφους. Τέλος, πρέπει να κατακτήσουν την ικανότητα να διαβάζουν με ευχέρεια διατηρώντας μία λογική ταχύτητα κατά την ανάγνωση.
Εγκεφαλικές περιοχές που ενεργοποιούνται κατά την ανάγνωση[1], [3], [4]
Πολλές διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου εμπλέκονται στην ανάγνωση και την κατανόηση. Μεταξύ αυτών είναι ο κροταφικός λοβός, ο οποίος είναι υπεύθυνος για τη φωνολογική ενημερότητα και για την αποκωδικοποίηση και τη διάκριση ήχων﮲ η περιοχή του Broca στον μετωπιαίο λοβό, που ελέγχει την παραγωγή του λόγου και την κατανόηση της γλώσσας﮲ και η γωνιακή και υπερπεριθωριακή έλικα, η οποία συνδέει τα διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου έτσι ώστε τα σχήματα των γραμμάτων να μπορούν να στοιχειοθετούνται το ένα δίπλα στο άλλο προκειμένου να σχηματιστούν οι λέξεις.
Αυτό σημαίνει ότι η επεξεργασία των γραφημικών, φωνολογικών και σημασιολογικών πληροφοριών από τις οποίες συντίθεται μία λέξη πραγματοποιείται σε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου.
Για να διεκπεραιωθεί λοιπόν η ανάγνωση μίας λέξης απαιτείται λειτουργική συνεργασία αυτών των τριών εγκεφαλικών περιοχών. Επιπλέον, σε περίπτωση λειτουργικού προβλήματος σε μία από αυτές τις περιοχές είναι δυνατόν να επηρεαστεί η ολοκλήρωση της διαδικασίας της ανάγνωσης.
Σύμφωνα με την Gaab, η λευκή ουσία που ενυπάρχει στον ανθρώπινο εγκέφαλο κατέχει σπουδαίο ρόλο κατά την ανάγνωση γιατί αυτή διαπερνά μέσα από νευρωνικές διόδους που εμπλέκονται ενεργά κάθε φορά που οι αναγνώστες επιχειρούν να διαβάσουν.
Η λευκή ουσία είναι ένα σύστημα λευκών νευρικών ινών που συνδέει αλληλένδετα τους τέσσερις λοβούς του εγκεφάλου (μετωπιαίο, βρεγματικό, κροταφικός και ινιακό). Το σύστημα αυτό συντονίζει την επικοινωνία μεταξύ των διαφορετικών περιοχών του εγκεφάλου, βοηθώντας τον να μαθαίνει καινούργιες πληροφορίες και να λειτουργεί.
Η Gaab παρομοιάζει αυτές τις διόδους με ένα δίκτυο αυτοκινητοδρόμων το οποίο συνδέει το πίσω μέρος του δικτύου ανάγνωσης στον εγκέφαλο με το μπροστινό. Για να μπορέσουμε να διαβάσουμε και να κατανοήσουμε ένα κείμενο πρέπει το δίκτυο των αυτοκινητοδρόμων να έχει αρκετό πλάτος ώστε να επιτρέπει στις πολλαπλές πληροφορίες που εισρέουν να κινούνται ταυτόχρονα.
Ο αυτοκινητόδρομος, επίσης, πρέπει να είναι ομαλός ώστε τα δεδομένα να μπορούν να μεταβιβάζονται με υψηλή ταχύτητα. «Δεν θέλουμε οι πληροφορίες να σταματήσουν κάπου. Ούτε θέλουμε να υπάρχουν πολλά ‘φανάρια’ που να μας σταματούν» καταλήγει η Gaab.
Το 2012 νευροεπιστήμονες στο Πανεπιστήμιο του Stanford ανέφεραν ότι η ικανότητα ανάγνωσης στα μικρά παιδιά σχετίζεται με την ανάπτυξη των εγκεφαλικών δικτύων που φέρουν τη λευκή ουσία, και, πιο συγκεκριμένα, του τοξοειδούς πυρήνα (που συνδέει τα γλωσσικά κέντρα του εγκεφάλου) και της εσωτερικής δέσμης που υπάρχει κατά μήκος, η οποία βοηθά στην επικοινωνία των γλωσσικών κέντρων με μέρη του εγκεφάλου που επεξεργάζονται οπτικές πληροφορίες.
Οι καλοί αναγνώστες, ανακάλυψαν, ξεκινούν με ισχυρά σήματα και στις δύο περιοχές, τα οποία γίνονται ισχυρότερα με την πάροδο των ετών. Το αντίθετο μοτίβο συμβαίνει με τους πιο αδύναμους αναγνώστες.
Η Gaab ισχυρίζεται ότι οι δίοδοι από τις οποίες διαπερνά η λευκή ουσία παρουσιάζουν ιδιαιτερότητες σε παιδιά με δυσλεξία. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να είναι πολύ στενές, συνωστισμένες ή να έχουν ανωμαλίες ώστε να υπάρχει κανονική ανάγνωση και κατανόηση από την πλευρά του αναγνώστη. Ακόμη και σε ευχερείς αναγνώστες, τυχόν λεπτές διαφορές που μπορεί να εμφανίζονται στη λευκή ουσία του εγκεφάλου τους ενδέχεται να επηρεάσουν την ικανότητα ανάγνωσης.
Τα καλά νέα, λέει η Gaab, είναι ότι «μετά από την παρακολούθηση κάποιου προγράμματος παρέμβασης, ο εκπαιδευόμενος βλέπει αλλαγές σε αυτές τις διόδους» οι οποίες επηρεάζουν την ικανότητα του παιδιού να διαβάζει και να κατανοεί.
Πώς η γλώσσα διαμορφώνει τον εγκέφαλο;[2]
Όπως η σωματική άσκηση μπορεί να επιφέρει αλλαγές στη φυσική μας κατάσταση, έτσι και η διανοητική δραστηριότητα μπορεί να διαμορφώσει τις φυσικές δομές του εγκεφάλου μας. Όταν δύο νευρώνες ανταποκρίνονται σε ένα ερέθισμα (όπως μια λέξη που βλέπουμε γραμμένη κάπου), αυτοί αρχίζουν να σχηματίζουν χημικά δίκτυα και φυσικές διόδους μεταξύ τους οι οποίες ενισχύονται ή εξασθενούν ανάλογα με το πόσο συχνά ενεργοποιούνται και οι δύο νευρώνες ταυτόχρονα.
Αυτή η διαδικασία, κατά την οποία «οι νευρώνες πυροδοτούνται μαζί, συνεπώς συνδέονται μαζί» (“neurons that fire together, wire together”), είναι η βάση για κάθε είδος μάθησης και αντανακλάται στο σχηματισμό της φαιάς ουσίας (gray matter) (όπου οι νευρώνες επικοινωνούν μεταξύ τους) και της λευκής ουσίας (η οποία αποτελείται από λιπώδεις οδούς που συνδέουν μεταξύ τους τις περιοχές της φαιάς ουσίας).
References
[1]Edwards, S. (2016) Harvard Medical School. ‘Reading and the Brain’. Available at: https://hms.harvard.edu/news-events/publications-archive/brain/reading-brain (Accessed: 30 March 2023)
[2]Hayakawa, S. and Marian V. (2019) Scientific American. ‘How Language Shapes the Brain’. Available at: https://blogs.scientificamerican.com/observations/how-language-shapes-the-brain/ (Accessed: 29 March 2023)
[3]Spence, C. (2022) Cambridge University Press & Assessment. ‘How learning a new language changes your brain.’ Available at: https://www.cambridge.org/elt/blog/2022/04/29/learning-language-changes-your-brain/ (Accessed: 27 July 2023)
[4]Πόρποδας, K. (2002) Η ανάγνωση, Αυτοέκδοση
Extras
A&P for Health Sciences (2020) Brain Anatomy, Part 4: White vs. Gray Matter [youtube] 17 March. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=Zf4evd-Mjps (Accessed: 14 September 2023)
BBC News (2017) The most detailed scan of the wiring of the human brain – BBC News [youtube] 9 July. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=Bjd8nPKKIU4&t=20s (Accessed: 29 September 2023)
Halo Neuroscience (2019) The Neuroscience of Learning [youtube] 9 February. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=_nWMP68DqHE (Accessed: 14 September 2023)
Harvard University (2021) How the brain learns to read [youtube] 02 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=hPhH5qXWOi4 (Accessed: 27 April 2023)
Hill Learning Center (2022) The Reading Brain | How We Learn To Read [youtube] 22 September Available at: https://www.youtube.com/watch?v=A2HHrKpjlYM (Accessed: 27 April 2023)
Howcast (2011) Why Is Reading Fluency Critical? | Reading Lessons [youtube] 17 June. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=F-Y16QWR8H8 (Accessed: 26 September 2023)
Karen Schaal (2021) New Neural Pathways [youtube] 14 May. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=Hki37-A6SBg (Accessed: 14 September 2023)
McGraw Hill PreK-12 (2017) Why Fluency is a Foundational Skill With Dr. Jan Hasbrouck [youtube] 2 August. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=2xcK3_Wev9Y (Accessed: 26 September 2023)
Unik EduSolution (2014) How Does The Reading Brain Work? [youtube] 2 Sepember. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=5kB7GgLlR7M (Accessed: 3 June 2024)
3D4Medical From Elsevier (2016) Lobes of the Brain [youtube] 21 December. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=YpuSvEYEqYY (Accessed: 28 September 2023)
